Χριστουγεννιάτικες παραδόσεις από την Καταλονία

Τα ήθη-έθιμα αυτών των γιορτινών ημερών ποικίλουν από χώρα σε χώρα και από ήπειρο σε ήπειρο, με τα περισσότερα να έχουν γίνει πλέον διαπολιτισμικά, ωστόσο κάποια επιμένουν, παραμένοντας χαρακτηριστικά της τοπικής λαϊκής κουλτούρας, που βάλλεται άγρια από τα «made in China».

Caga Tió και Caganer


Γέννημα και θρέμμα αιώνων της πατρίδας του Antoni Gaudí και της θρυλικής Barça –των «από πάντα» εξεγερμένων και από το 2012 «κράτους» εν κράτει (90% «ΝΑΙ» στο ερώτημα: «θέλετε η Καταλονία να γίνει ανεξάρτητο κράτος με τη μορφή της Δημοκρατίας;»….), λογικό να μην είναι συνηθισμένοι (αντι)ήρωες του χριστουγεννιάτικου πνεύματος και μάλιστα κάποιες φορές παρεξηγημένοι για τις «προθέσεις» τους

Πρόκειται δύο πολύ «περίεργες» για τα δικά μας δεδομένα καταλανικές χριστουγεννιάτικες παραδόσεις, ο μεν Caga Tio, προφέρεται «Κακα-τι-o!» είναι ένα ξύλινο κούτσουρο με ένα χαμογελαστό -πάντα πρόσωπο ζωγραφισμένο στο ένα άκρο, με το παραδοσιακό τοπικό κόκκινο καπέλο (ένα είδος ισοδύναμου του Αι Βασίλη) ο Caganer –βλ αναλυτικά παρακάτω είναι ο «συνήθης ύποπτος» κάπου στη φάτνη του μωρού-Χριστού, αγαπημένος και παρεξηγημένος.

«Caga Tio, αν δεν τα πας καλά, θα σε χτυπήσω με το ραβδί»

Η ιδέα είναι ότι ο Caga Tio «φροντίζεται» από τα παιδιά από τις 8 Δεκεμβρίου έως την παραμονή των Χριστουγέννων. Καλύπτουν το πίσω άκρο του με μια κουβέρτα για να τον κρατήσουν ζεστό και να τον τροφοδοτούν Turron και φλούδα πορτοκάλι κάθε βράδυ.
Όσο περισσότερο τον ταΐζουν, τόσο περισσότερα χριστουγεννιάτικα δώρα θα «χαλάσει» για τα Χριστούγεννα.
Ο Caga Tio, προφανώς, χρειάζεται λίγη πειθώ, οπότε μετά από εβδομάδες σίτισης και σιγουρευμένοι ότι είναι ζεστός με την κουβέρτα του, τα παιδιά έχουν ένα ραβδί για να τον «νικήσουν» γιατί μόνο τότε θα βγάλει τα δώρα –τραγουδώντας …

caga tió | caga torró | avellanes i mató | si no cagues bé | et daré un cop de bastó |caga tió!

caga tio,
κούτσουρο -θείε,
να σε πάρει και να σε σηκώσει …,
φουντούκια και τυρί,
κι αν δεν κάτσεις καλά
Θα φας μπαστουνιά.
caga tio!

Μόλις τραγουδήσουν το τραγούδι και τον νικήσουν με το ραβδί, τα παιδιά κοιτάζουν μέσα στην κουβέρτα που το διατηρούσε ζεστό τις τελευταίες εβδομάδες, για να βρουν τα χριστουγεννιάτικα δώρα τους.
Τα πιο ατίθασα –αν δεν του προλάβουν οι γονείς και ειδικά τώρα σε περίοδο εγκλεισμού τον χτυπούν με λύσσα και τον ρίχνουν στη φωτιά!

Σαν να λείπει τους ένας ακόμη χριστουγεννιάτικος χαρακτήρας, οι Καταλανοί έχουν επίσης τον «Caganer» ένα σημάδι καλής τύχης, που γονιμοποιεί τη γη και παρέχει μια καλή συγκομιδή για το επόμενο έτος κάτι ξεχωριστό για τα παιδιά (υπάρχει από τον 18ο | 19ο αιώνα και είναι ακόμη δημοφιλή όσο ποτέ)….

Καλά Χριστούγεννα!

Ποιος είναι ο Caga Tió;

Είναι ο περίεργος επισκέπτης (παρόμοιος αλλά όχι ίδιος με τον Tió de Nadal – «θείο των Χριστουγέννων) που δεν λείπει από τις χριστουγεννιάτικες υπαίθριες αγορές στις δύο κύριες επαρχίες από τις οποίες προέρχεται (Καταλονία και Αραγονία).

Η ιστορία λέει ότι ο Caga Tió εμφανίζεται στο κατώφλι του σπιτιού από τις αρχές Δεκέμβρη, συνήθως περίπου την ώρα της γιορτής της παναγιάς (8-Δεκ) και περιμένει να τον περιμαζέψουν και να τον φροντίσουν μέχρι την παραμονή των Χριστουγέννων.
Τα παιδιά τρώνε ξερό ψωμί Caga Tió, φλούδα πορτοκαλιού ή αποξηραμένα φασόλια και τις μέρες πριν από τα Χριστούγεννα, τον προσέχουν πολύ γιατί αλλιώς δώρα γιοκ (στις περισσότερες χώρες τα δώρα των παιδιών δίνονται παραμονή 25 Δεκέμβρη και όχι την πρωτοχρονιά).

Caganer

Ο Caganer (Καταλανικά: [kəɣəˈne]) είναι ένα ειδώλιο που απεικονίζεται …στην πράξη της αφόδευσης που εμφανίζεται σε χριστουγεννιάτικες σκηνές γέννησης στην Καταλονία και σε γειτονικές περιοχές –σχετικές με τον εκεί, της νοτιοδυτικής Ευρώπης πολιτισμό (Ανδόρα, Βαλένθια στη νότια Γαλλία κλπ), αλλά και σε άλλες (Μούρθια Ισπανίας -cagones, Πορτογαλίας -cagões ακόμη και της νότιας Ιταλίας –Νάπολη πχ. ως «cacone» ή «pastore che caca»).

Το όνομα “El Caganer” κυριολεκτικά σημαίνει «ο κακός» και ιστορικά, απεικονίζεται ως αγρότης, φορώντας το παραδοσιακό καταλανικό κόκκινο κασκέτο (barretina) και με το παντελόνι του κάτω, δείχνοντας ένα γυμνό «πίσω μέρος» και συνήθως αφόδευση κατά φαντασία του καλλιτέχνη.

Η ακριβής προέλευση του Caganer είναι άγνωστη, αλλά η παράδοση υπάρχει τουλάχιστον από τον 18ο αιώνα και σύμφωνα με την κοινωνία των φαν «Amics del Caganer»,  στη σκηνή της γέννησης του Χριστού στα τέλη του 17ου ή στις αρχές του 18ου αιώνα, κατά την περίοδο του Μπαρόκ. Μια ιβηρική αναθηματική πλάκα κοντά στο Tornabous -Urgell, απεικονίζει έναν ιερός πολεμιστής της Ιβηρικής χερσονήσου που κάνει «κακά του».

Αυτό μάλιστα οδήγησε σε διαμάχες του Ινστιτούτου d’Estudis Catalans και της αρχαιολογίας Arqueologia – Conselleria de Cultura Generalitat de Catalunya ως προς το εάν το τελετουργικό εύρημα μπορεί να ταυτιστεί με πρωιμότερη περίοδο.

Στην Καταλονία, καθώς και στην υπόλοιπη Ισπανία και στην πλειονότητα της Ιταλίας, της Νότιας Γαλλίας κλπ. οι παραδοσιακές χριστουγεννιάτικες διακοσμήσεις αποτελούνται συχνά από ένα μοντέλο της Βηθλεέμ, περιλαμβάνοντας ολόκληρη την πόλη με ποιμαντικές σκηνής την παραδοσιακή καταλανική masia (αγροικία) το κεντρικό σκηνικό (Χριστός στη φάτνη) εναλλασσόμενο με απομακρυσμένες σκηνές, όπως νεροτριβή σε ποτάμια, μια γυναίκα (η Παναγιά) περιφερόμενη με βοσκούς, οι τρεις μάγοι να πλησιάζουν στην πλάτη της καμήλας, το αστέρι που δείχνει το δρόμο, κ.λπ.

Ο επιφανής λαογράφος Joan Amades το χαρακτήρισε το El Caganer αναπόσπαστο κομμάτι και «την πιο δημοφιλή μορφή της σκηνής της γέννησης».
Βρέθηκε μέχρι και σχετικό γλυπτό «αφοδεύον», μέσα στον καθεδρικό ναό της Ciudad Rodrigo (επαρχία της Salamanca)

Μαρία (η παναγιά), Ιωσήφ, Ιησού, βοσκοί και Σια αυτός ο κακοποιός συχνά μπαίνει σε κάποια γωνία και μια παράδοση είναι να βρουν τα παιδιά αυτή την κρυφή φιγούρα.
Αν και αυτό –σαν θέμα, μπορεί να προξενεί γέλωτα ή να το πάρει κανείς σαν χυδαίo εν τούτοις θεωρείται ευρέως ιερό, διότι -δημιουργώντας κόπρανα, γονιμοποιεί τη γη και παράλληλα η υγεία του σώματος και η ηρεμία του μυαλού είναι απαραίτητα για να προσδώσουν στη σκηνή της γέννησης, τη χαρά και την ευτυχία που φέρνουν τα Χριστούγεννα κοντά στην εστία.   
Στο δοκίμιο Les virtuts cìviques del caganer («Οι Αρετές του caganer ως πολίτη»), ο Αμερικανός ανθρωπολόγος Brad Erickson υποστηρίζει ότι οι Καταλανοί χρησιμοποιούν αυτόν τον κακό για να ανταποκριθούν σε σύγχρονα κοινωνικά ζητήματα, όπως η μετανάστευση και η επιβολή κανονισμών στη ζωή από το αστικό κράτος.

Σε κάθε περίπτωση ως κρυφή φιγούρα έχει να κάνει με τον χαμένο σύνδεσμο μεταξύ υπερβατικότητας και απρόβλεπτου.

Η πρακτική –κάνοντας την ανάγκη φιλοτιμία είναι «ανεκτή» –αν δεν αγκαλιάζεται από την Καθολική εκκλησία στις περιοχές όπου ο Caganer είναι δημοφιλής.

Και μάλιστα δεν είναι ο μόνος χαρακτήρας αφόδευσης στην παράδοση των καταλανικών Χριστουγέννων – υπάρχει και ο Tió de Nadal, που κάνει επίσης εκτεταμένη χρήση της εικόνας των περιττωμάτων μαζί με το δημοφιλές ρητό της περιοχής πριν το γεύμα, caga fort i no tinguis por a la mort! (αφόδευσε γερά και μη φοβάσαι θάνατο!)

Καλά Χριστούγεννα!

Επιμέλεια: Γιάννης Παπαγιάννης

Ετικέτες:

Δείτε ακόμα...