ΕΠΟΝ: Εμπνευστής της νεολαίας, του λαού και στρατιωτικών

Σαν σήμερα στις 23 Φλεβάρη 1943, σε ένα μικρό σπίτι, στην οδό Δουκίσσης Πλακεντίας 3 στους Αμπελόκηπους, ιδρύεται η Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων, η θρυλική ΕΠΟΝ, η μεγαλύτερη νεολαιίστικη οργάνωση της χώρας.

Στις γραμμές της ΕΠΟΝ διαπαιδαγωγήθηκαν εκατοντάδες χιλιάδες νέων ανθρώπων. Μέσα από τις γραμμές της ξεπήδησαν μορφές στρατιωτικών όπως ο Στέφανος Παπαγιάννης αξιωματικός του Πυροβολικού και μετέπειτα μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ. Ο Παναγιώτης Μακρής Ασυρματιστής της Αεροπορίας και μετέπειτα Δήμαρχος Καισαριανής και ο Στεφανής Παπαγεωργάκης  εθελοντής στο στρατό της Μέσης Ανατολής.

ΕΠΟΝίτες  1945 Αίγινα Β΄ Ακτίνα μελλοθανάτων

Ιστορία γραμμένη με αγώνες και αίμα

Η ΕΠΟΝ ανέπτυξε πλούσια και ηρωική απελευθερωτική δράση, έδωσε στη νεολαία άφταστα πρότυπα αυτοθυσίας και λαϊκής αλληλεγγύης. Η δράση της, οι αγώνες της, το αίμα που έχυσαν οι νεολαίοι ήρωές της έχουν γραφτεί με ανεξίτηλα γράμματα στις σελίδες της Ιστορίας.

Η συνεισφορά της ΕΠΟΝ, στη διαπαιδαγώγηση της νέας γενιάς ήταν μοναδική. Η ΕΠΟΝ, που έφτασε να αριθμεί περίπου 600.000 μέλη, είχε πετύχει σε μεγάλο βαθμό να οργανώσει την πλειοψηφία της νεολαίας. Οι αγώνες της αποτέλεσαν, αποτελούν και θα αποτελούν μια τεράστια παρακαταθήκη για τη νεολαία. Παρακαταθήκη, που αδυνατεί να σβήσει η αστική εξουσία απ’ τη συλλογική μνήμη της νεολαίας κι ας έχουν περάσει τόσα χρόνια από τότε.

78 χρόνια από την ίδρυση της ΕΠΟΝ και τα οράματα, για τα οποία εκατοντάδες χιλιάδες ΕΠΟΝίτες και ΕΠΟΝίτισσες αγωνίστηκαν και πότισαν με το αίμα τους τη γη αυτού του τόπου, μένουν ακόμη επίκαιρα, ζωντανά και ανεκπλήρωτα. Το έργο, που άφησε πίσω της η μαζικότερη οργάνωση νεολαίας μας, είναι χαραγμένο βαθειά στο νεολαιίστικο κίνημα, που αγωνίζεται για έναν κόσμο χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Τα οράματά της είναι σήμερα ζωντανά στα μάτια των νέων ανθρώπων που έχουν πάρει τη σκυτάλη των ΕΠΟΝιτών…

Πώς όμως ιδρύθηκε η ΕΠΟΝ; Κάτω από ποιες συνθήκες έδρασε; Ποια ήταν η δράση που ανέπτυξε και σε ποια επίπεδα; Ποια ήταν τα ιδανικά που εμφύτευσε στη νεολαία;

Δουκίσσης Πλακεντίας 3 & Γυθείου.
Το σπίτι του ήρωα δασκάλου Παναγή Δημητράτου (εκτελέστηκε το 1944) που πέρασε στην ιστορία
γιατί έγινε η ιδρυτική συνδιάσκεψη της ΕΠΟΝ.
Ένα ακόμη παρατημένο από την πολιτεία «διατηρητέο» μνημείο
Το κτίριο σήμερα (Δεκ-2019)
Πριν χρόνια όταν ο «Σύνδεσμος Φίλων του Μουσείου της ΕΠΟΝ» το είχε σε λειτουργία

Η ίδρυση της ΕΠΟΝ και οι βασικοί της στόχοι

Ας δούμε πώς περιγράφει η «Νέα Γενιά», το δημοσιογραφικό όργανο του ΚΣ της ΕΠΟΝ, την ίδρυση της Οργάνωσης:

«Με το σούρουπο η ιδρυτική σύσκεψη είχε τελειώσει. Σε ένα δωμάτιο είχε συνέλθει κιόλας η Α΄ Ολομέλεια του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ. Οι αντιπρόσωποι δυο δυο γλιστρούσαν από το σπίτι στην πολιτεία. Η βροχή, που είχε αρχίσει από το χτεσινό απόγευμα, απόψε σταμάτησε. Κατά τη δύση ο ήλιος είχε μια καλοκαιριάτικη φωτεινάδα. Ετούτο το βράδυ ο φοιτητής αντάμωσε τους πρώτους ΕΠΟΝίτες, τους μίλησε γι’ αυτό το ξεκίνημα. Για την ΕΠΟΝ».

Η ΕΠΟΝ δεν προέκυψε από παρθενογένεση. Ηταν ο ώριμος καρπός αγώνων και θυσιών. Βασικός φορέας και αιμοδότης της ΕΠΟΝ ήταν η θρυλική ΟΚΝΕ. Και είναι αλήθεια πως τη «μαγιά» της ΕΠΟΝ θα τη βρούμε στα ξερονήσια και τις φυλακές της δικτατορίας του Μεταξά, όπου ήταν κλεισμένα μέλη και στελέχη της ΟΚΝΕ.

Ας πάρουμε, όμως, τα πράγματα από την αρχή. Στις 5 Φλεβάρη 1942, με πρωτοβουλία της ΟΚΝΕ ιδρύθηκε στην Αθήνα το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο Νέων (ΕΑΜΝ).
Σε αυτό, εκτός από την ΟΚΝΕ, συμμετείχαν και οι παρακάτω νεολαιίστικες οργανώσεις: «Φιλική Εταιρεία Νέων», «Ελευθερία», «Σοσιαλιστική Επαναστατική Πρωτοπορία Ελλάδας» και «Δημοκρατική Ένωση Νέων».

Περίπου ένα χρόνο αργότερα και κάτω από βαριά παρανομία, στις 14 Γενάρη 1943, συνήλθε η Ολομέλεια της ΚΕ του ΕΑΜ Νέων και αποφάσισε την ίδρυση της ενιαίας οργάνωσης της νέας γενιάς.

Στις 23 Φλεβάρη 1943, στους Αμπελόκηπους, με πρόταση της ΟΚΝΕ και με τη συμμετοχή εκπροσώπων όλων των οργανώσεων νέων που συμμετείχαν στο ΕΑΜ Νέων, καθώς και άλλων οργανώσεων, πραγματοποιήθηκε η σύσκεψη εκείνη που κατέληξε στην απόφαση ίδρυσης της ΕΠΟΝ. Ταυτόχρονα, αποφασίστηκε η αυτοδιάλυση όλων των οργανώσεων που συμμετείχαν στην ίδρυσή της. Έτσι, η ίδρυση της ΕΠΟΝ συνδέθηκε με την αρνητική απόφαση αυτοδιάλυσης της ΟΚΝΕ, η οποία και σταμάτησε την αυτοτελή δράση της.

Στο ιδρυτικό κείμενο της ΕΠΟΝ αναφέρονται «οι βασικοί σκοποί που πρέπει να περιέχονται στο καταστατικό της ΕΠΟΝ». Να πώς περιγράφονται οι βασικοί αυτοί σκοποί:

«…
α. Η εθνική απελευθέρωση με βάση την ακεραιότητα της Ελλάδας.
β. Η εξόντωση του φασισμού τώρα και στο μέλλον, και με οποιαδήποτε μορφή και αν παρουσιαστεί. Αποκατάσταση της Λαϊκής Κυριαρχίας έτσι που όλες οι εξουσίες να απορρέουν απ’ την κυρίαρχη θέληση του Λαού και της νέας γενιάς.
γ. Η καταπολέμηση των ιμπεριαλιστικών πολέμων και η υπεράσπιση της ειρήνης με βάση την αρχή της αυτοδιάθεσης των λαών και της αδελφικής συνεργασίας όλων των Λαών και Νεολαιών και ειδικά της Βαλκανικής.
δ. Η υπεράσπιση των οικονομικών, πολιτικών, εκπολιτιστικών και μορφωτικών δικαιωμάτων και επιδιώξεων της νέας γενιάς
(…)
ζ. Η Πανελλαδική σύσκεψη αποφασίζει την προσχώρηση της ΕΠΟΝ στο ΕΑΜ σαν εκπρόσωπος της νέας γενιάς, με συμμετοχή του αντιπροσώπου της στην ΚΕ του ΕΑΜ».

Έτσι, η ΕΠΟΝ από την ίδρυσή της συνδέθηκε με το ΕΑΜ, του οποίου βασικός αιμοδότης και τροφοδότης ήταν το ΚΚΕ.

Η ματαίωση της πολιτικής επιστράτευσης

Με την ίδρυσή της, η ΕΠΟΝ συμμετείχε σε μια από απ’ τις μεγαλύτερες και σημαντικότερες μάχες του λαού μας. Μάχη που έμεινε στην Ιστορία.

Ήταν η ματαίωση της πολιτικής επιστράτευσης που επιχείρησαν να υλοποιήσουν οι χιτλερικοί με τους ντόπιους δοσίλογους και συνεργάτες τους και που άρχισε με τη συντονισμένη απεργία και διαδήλωση στις 24 Φλεβάρη.
Χιλιάδες λαού κατέβηκαν στο δρόμο, στο κέντρο της Αθήνας, για να διαδηλώσουν μπροστά στο πολιτικό γραφείο του κατοχικού πρωθυπουργού Κ. Λογοθετόπουλου, στο Εργατικό Κέντρο και στο υπουργείο Εργασίας. Μπροστάρηδες στη μάχη, χιλιάδες νέοι και νέες, κάτω από τα λάβαρα της νεοϊδρυμένης ΕΠΟΝ.
Παρά όμως τη μαζική και δυναμική αντίδραση του λαού, η κατοχική κυβέρνηση ήταν έτοιμη να υλοποιήσει το σχέδιο πολιτικής επιστράτευσης του ελληνικού λαού, ώστε να υπηρετήσει τα σχέδια του Άξονα. Να σημειωθεί πως η ανάγκη των χιτλερικών για πολιτική επιστράτευση είχε άμεση σχέση με τις μεγάλες νίκες του Κόκκινου Στρατού, με κορύφωση τη μεγάλη νίκη στο Στάλινγκραντ το Φλεβάρη του ’43.
Υπήρχε, λοιπόν, η πληροφορία ότι στις 5 Μάρτη ο Κ. Λογοθετόπουλος θα αναγγείλει επίσημα την πολιτική επιστράτευση. Τη μέρα εκείνη ξέσπασε θύελλα. Η γενική απεργία υπήρξε καθολική. Ο λαός της Αθήνας και του Πειραιά βρίσκεται στους δρόμους. Τα χωνιά – που τότε εφευρέθηκαν – τίθενται σε εφαρμογή. Ένα σύνθημα κυριαρχεί: «Κάτω η επιστράτευση».

Στη μάχη αυτή, η παρουσία της ΕΠΟΝ είναι ξεχωριστή και της ανήκει μεγάλο μερίδιο από τη νίκη. Το πρώτο φύλλο της «Νέας Γενιάς» περιγράφει ως εξής τη δράση της Οργάνωσης:

«24 Φλεβάρη και 5 Μάρτη! Να, δύο ημερομηνίες που θα μείνουν ιστορικές. Κι αξέχαστες. Δυο μέρες που ο αθηναϊκός και πειραιώτικος λαός με τα νιάτα του αγωνίστηκε και σάρωσε τα σχέδια των καταχτητών και επέβαλε τη θέλησή του. Η νέα γενιά συμμετείχε σε πρωτοφανή όγκο και μαχητικότητα σ’ αυτές τις μάχες. Η 5 του Μάρτη ακόμα αποτέλεσε το πρώτο βάφτισμα της ΕΠΟΝ. Μια μεγάλη διαδήλωση νέων κοριτσιών και παιδιών διέσχισε τους κεντρικούς δρόμους της Αθήνας με κραυγές “ΚΑΤΩ Η ΕΠΙΣΤΡΑΤΕΥΣΗ – ΕΠΟΝ, ΕΠΟΝ”».

Ο ένοπλος αγώνας

Απ’ την πρώτη στιγμή της ίδρυσής της, η ΕΠΟΝ πήρε ενεργό μέρος στον ένοπλο αγώνα κατά της τριπλής φασιστικής Κατοχής. Η πρώτη αντάρτικη ΕΠΟΝίτικη ομάδα απαρτιζόταν από 16 αντάρτες. Τον Οκτώβρη του 1944 όμως, την ώρα της απελευθέρωσης, οι ΕΠΟΝίτες που πολεμούσαν στις γραμμές του ΕΛΑΣ έφταναν τους 32.000.

Σε Έκθεση του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ προς το Παγκόσμιο Συμβούλιο Νέων για το χαρακτήρα, τους σκοπούς και τη δράση της οργάνωσης από την ίδρυσή της έως το 1945, αναφέρονται τα εξής στοιχεία:

  • Πάνω από 8.000 επίλεκτοι ΕΠΟΝίτες αντάρτες πολέμησαν τους Ιταλούς, τους Γερμανούς και τους Βούλγαρους κατακτητές μέσα απ’ τις γραμμές 200 υποδειγματικών στρατιωτικών σχηματισμών της ΕΠΟΝ.
  • Πάνω από 27.000 μέλη και στελέχη της ΕΠΟΝ, εκτός απ’ τους παραπάνω, πολέμησαν μέσα απ’ τους άλλους σχηματισμούς του ΕΛΑΣ.
  • Σε 430 μάχες και συγκρούσεις πήραν μέρος οι αντάρτικες μονάδες της ΕΠΟΝ.
  • Στις μάχες αυτές έπεσαν πάνω από 1.300 μέλη και στελέχη της ΕΠΟΝ ως την απελευθέρωση.
  • Και στις πόλεις – προπάντων στην Αθήνα – οι ΕΠΟΝίτες μαχητές έδωσαν μάχες με τους Γερμανούς και τα Τάγματα Ασφαλείας στις λαϊκές γειτονιές. «Πολύ πριν απ’ την απελευθέρωση ολόκληρα διαμερίσματα της Αθήνας και των περιχώρων ήταν λεύτερα, δεν τολμούσε να πατήσει γερμανός και προδότης και υπήρχαν φρουραρχεία του ΕΛΑΣ», αναφέρεται χαρακτηριστικά.

Η συμβολή των ΕΠΟΝιτών και ΕΠΟΝιτισσών που αγωνίστηκαν στα τμήματα του ΕΛΑΣ, μέχρι και την απελευθέρωση, ήταν τεράστια. Οι μάχες που έδωσαν, σε όλη την Ελλάδα, ήταν συνεχείς.
Ωστόσο, η τεράστια συνεισφορά της ΕΠΟΝ στον αγώνα του ΕΑΜ προσμετριέται όχι μόνο στο στρατιωτικό τομέα, αλλά και στον αγώνα ενάντια στην πείνα, στις παλλαϊκές διαδηλώσεις στις πόλεις και στον εκπολιτιστικό αγώνα.

Οι διαδηλώσεις στις πόλεις και η συμμετοχή της ΕΠΟΝ

Λίγες μέρες μετά το μεγαλειώδη αγώνα κατά της πολιτικής επιστράτευσης, στις 24 Μαρτίου 1943, παραμονή της επετείου της 25ης Μαρτίου και ένα μήνα μετά την ίδρυση της ΕΠΟΝ, 5.000 ΕΠΟΝίτες και ΕΠΟΝίτισσες «αψηφώντας τα βόλια στεφανώνουν τις προτομές των ηρώων του ’21 και την άλλη μέρα δεκάδες χιλιάδες διαδηλώνουν στους δρόμους με τα συνθήματα του ΕΑΜ και της ΕΠΟΝ χαιρετώντας την εθνική επέτειο», όπως αναφέρεται στην έκθεση του ΚΣ της ΕΠΟΝ.

Μια απ’ τις σημαντικότερες, όμως, μάχες που έδωσε η ΕΠΟΝ ήταν η κορυφαία διαδήλωση του λαού και της νεολαίας της Αθήνας ενάντια στην επέκταση της βουλγαρικής κατοχής στη Μακεδονία τον Ιούλη του 1943. Για το συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός αξίζει να αναφέρουμε λίγα παραπάνω, με δεδομένη την ξεχωριστή συμβολή και συμμετοχή της ΕΠΟΝ σε αυτές τις μάχες.
Τον Ιούλη του 1943, η χιτλερική διοίκηση, αντιμέτωπη με τα κρίσιμα προβλήματα του πολέμου, πήρε την απόφαση να παραχωρήσει ολόκληρη τη Μακεδονία και τη Θράκη στους Βούλγαρους φασίστες. Η μάχη ξεκίνησε στις 7 Ιούλη απ’ τη Θεσσαλονίκη. Χιλιάδες νέοι και πλήθη λαού ξεκίνησαν με διαδήλωση από την Αποστόλου Παύλου. Το ίδιο βράδυ στη Νεάπολη μιλούν, σε συγκέντρωση λαού και νεολαίας, στελέχη του ΕΑΜ και της ΕΠΟΝ, ξεσηκώνοντας την πόλη. Τις επόμενες μέρες, σε Επτάλοφο, Νεάπολη, Τούμπα, Καλαμαριά κινητοποιούνται 50.000 λαού. Στις 10 Ιούλη κηρύσσεται παλλαϊκή απεργία. Την ίδια μέρα ξεσηκώνεται το Κιλκίς. Στις 17 η Έδεσσα, τα Γιαννιτσά.

ΕΠΟΝίτες και Αετόπουλα Θεσσαλονίκη



Τη μάχη αυτή, όμως, την έκρινε η ασύγκριτη σε μαζικότητα και μαχητικότητα διαδήλωση του λαού της Αθήνας, στις 22 Ιούλη 1943. Σε αυτή την πρωτοφανέρωτη μεγαλειώδη διαδήλωση, χιλιάδες λαού πλημμύρισαν το κέντρο της πρωτεύουσας. Σε αυτή τη μάχη, οι κατακτητές ήταν αποφασισμένοι να χτυπήσουν.
Τη στιγμή που οι σημαίες έχουν φτάσει στην οδό Ομήρου, μπροστά στην Τράπεζα της Ελλάδας, τα τανκς έρχονται. Μια ξανθιά κοπέλα ορμά με τη σημαία και την ανεμίζει μπροστά απ’ το τανκ. Μια ριπή τη ρίχνει κάτω νεκρή. Και οι ερπύστριες περνούνε πάνω απ’ το άψυχο κορμί της. Ηταν η Παναγιώτα Σταθοπούλου.
Μια άλλη ΕΠΟΝίτισσα ορμά στο τανκ, σκαρφαλώνει και χτυπά τον τανκίστα στο πρόσωπο. Μια σφαίρα, τη ρίχνει κι αυτή νεκρή. Ηταν η Κούλα Λίλη.

Στο ρεπορτάζ για τη μεγάλη διαδήλωση, η «Νέα Γενιά» γράφει:
«Στη μεγάλη διαδήλωση της 22/7 πέσανε ηρωικά οι ΕΠΟΝίτες και ΕΠΟΝίτισσες: Μ. Καλοζύμης εφαρμοστής στη ΒΙΟ, Παναγιώτα Σταθοπούλου, Θώμης Χατζηθωμάς, σπουδαστής, Αντωνιάδου, φοιτήτρια. Ορκιζόμαστε να εκδικηθούμε το θάνατο των συναγωνιστών μας».
Οι ΕΠΟΝίτες και οι ΕΠΟΝίτισσες που έπεσαν στη μάχη έφτασαν τους 22. Ομως η επέκταση της βουλγαρικής κατοχής σ’ ολόκληρη τη Μακεδονία ματαιώθηκε!

Το «κάστρο» του Υμηττού

Στο μέγεθος του ηρωικού αγώνα της Εθνικής Αντίστασης κατά των κατακτητών πρέπει να προσμετρηθεί και το δυσθεώρητο μπόι τριών αμούστακων παλικαριών 17-18 χρονών, ΕΠΟΝιτών, που μετέτρεψαν ένα χαμόσπιτο στον Υμηττό σε «κάστρο».

Στις 28 Απρίλη 1944, ένα τάγμα Γερμανών περικυκλώνει ένα μικρό σπίτι στον Υμηττό, στο οποίο φυλάσσεται ο οπλισμός του ΕΛΑΣ της περιοχής. Οι κατακτητές δεν ήξεραν ούτε πόσοι, ούτε ποιοι το φύλαγαν. Θεωρούσαν όμως ότι ήταν ζήτημα λίγων λεπτών για να παραδοθούν όσοι βρίσκονταν μέσα.

Το σπίτι το προστάτευαν τρεις ΕΠΟΝίτες. Ο Δημήτρης Αυγέρης, 18 χρονών και οι Θάνος Κιοκμενίδης και Κώστας Φολτόπουλος, 17 χρονών. Οι τρεις τους ξεκίνησαν μια λυσσαλέα μάχη ενάντια στις γερμανικές δυνάμεις, κρατώντας αυτές σε απόσταση 500 μέτρων από το σπίτι. Υπερασπίζονταν το σπίτι και ταυτόχρονα κατέστρεφαν τον οπλισμό, για να μην πέσει στα χέρια του εχθρού. Η μάχη κράτησε μέχρι αργά το απόγευμα, πολεμώντας απέναντι σε 200 πάνοπλους Γερμανούς.

Ο Κώστας και ο Θάνος βρήκαν το θάνατο υπερασπιζόμενοι το «κάστρο». Ο Δημήτρης – αφού είχε καταστραφεί το μεγαλύτερο μέρος του οπλισμού – αναγκάστηκε να βγει αφού οι Γερμανοί έριξαν καπνογόνα και τον δολοφόνησαν εκεί, εν ψυχρώ. Τα τρία παλικάρια είχαν νικήσει…

Απεργίες και σαμποτάζ

Η ΕΠΟΝ, όμως, εκτός απ’ τις ηρωικές μάχες στο πλευρό του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ, στις πόλεις και τα βουνά, καθοδήγησε την εργαζόμενη νεολαία σε ασταμάτητο σαμποτάζ στις εγκαταστάσεις και τα εργοστάσια των ναζί. «Τα εργαζόμενα νιάτα ενωμένα ολοκληρωτικά στην ΕΠΟΝ κωλυσιεργούσαν συστηματικά στην παραγωγική μηχανή του εχθρού», αναφέρεται στην Εκθεση του ΚΣ της ΕΠΟΝ, προς το Παγκόσμιο Συμβούλιο Νέων.
Συγκεκριμένα, σημειώνει ότι ένας ΕΠΟΝίτης εργάτης στον Πειραιά, ανατίναξε ένα γερμανικό καράβι και δήλωσε στον πρόεδρο του δικαστηρίου, που τον καταδίκασε σε θάνατο, πως λυπόταν που δεν μπόρεσε να ανατινάξει περισσότερα. Στο εργοστάσιο της «Φορντ», που κατασκεύαζε κινητήρες αεροπλάνων για τους Γερμανούς, οι επονίτες εργάτες ρίξαν την παραγωγή από 6 τη μέρα σε 2. Στο εργοστάσιο Μαλτσινιώτη, κατέστρεψαν δεκάδες κινητήρες, ρίχνοντας καρφιά στις μηχανές.

«Σ’ όλα τα πολεμικά εργοστάσια του κατακτητή», σημειώνεται, «στην Αθήνα, στον Πειραιά, στην Ελευσίνα, στα μεταλλεία της υπαίθρου, οργανώθηκαν απεργίες μέσα σε συνθήκες αφόρητης τρομοκρατίας. Το καλοκαίρι του ’44 οι επονίτες παίξανε αποφασιστικό ρόλο στην οριστική εγκατάλειψη των πολεμικών εργοστασίων απ’ τους εργάτες και εκμηδένισαν τη γερμανική παραγωγή».

Το εκπολιτιστικό έργο της ΕΠΟΝ

Μέσα στην κλαγγή της μάχης, όμως, η ΕΠΟΝ, επιτέλεσε ένα δύσκολο έργο, που παραμένει φωτεινός σηματοδότης μέχρι και σήμερα. Πρόκειται για τη γιγάντια εκπολιτιστική δραστηριότητά της. Σχολεία και σχολές. Θέατρο και διασκέδαση. Διάδοση του αθλητισμού και των αθλητικών ιδεωδών σε συνδυασμό με τη μάχη κατά των ναρκωτικών. Πρωτοφανής εκδοτική δραστηριότητα.
Μια απ’ τις βασικότερες μάχες που έδωσε η Οργάνωση, ήταν για το άνοιγμα και τη λειτουργία των σχολείων. Οι κατακτητές, είχαν μετατρέψει τα περισσότερα σχολεία σε στρατώνες, σε αχούρια, ακόμη και σε φυλακές.

Στην Πελοπόννησο, στα καμένα χωριά, χτίστηκαν πρόχειρα σχολειά από ΕΠΟΝίτες. Σε πολλά σχολεία που άνοιξαν οι δάσκαλοι ήταν ΕΠΟΝίτες. Με τη φροντίδα της ΕΠΟΝ ιδρύθηκαν και λειτούργησαν γεωργικές σχολές στην Αγιά της Θεσσαλίας και στη Δυτική Φθιώτιδα, όπου δίδασκαν γεωπόνοι και άλλοι επιστήμονες.

Η ανάπτυξη του θεάτρου ήταν πρωτόγνωρη για τα δεδομένα της εποχής. Να πως το ΚΣ της ΕΠΟΝ περιγράφει αυτή τη δραστηριότητα: «Δημιούργησε εκατοντάδες θέατρα σε όλη την Ελλάδα, όπου για πρώτη φορά τα νιάτα κι ο λαός, ιδιαίτερα της υπαίθρου, ένιωσαν τη χαρά της τέχνης. Εκατοντάδες χορωδίες νέων, θεατρικοί όμιλοι, εκπολιτιστικά συνεργεία, δούλεψαν ως το πιο ξεκομμένο απ’ τη ζωή και τον πολιτισμό ορεινό χωριουδάκι, για να εμψυχώσουν, ν’ ανακουφίσουν και να δώσουν χαρά και κέφι στο βασανισμένο λαό και τα νιάτα, που πολεμούσαν για τη λευτεριά».

ΕΠΟΝ Θεσσαλίας Θεατρική Παράσταση-Γιώργος Κοτζιούλας

Το θέατρο, τόσο στο βουνό με τους ερασιτεχνικούς θιάσους των ΕΠΟΝιτών, όσο και στις πόλεις και μετά την αποχώρηση των κατακτητών, έπαιξε σπουδαίο ρόλο, όχι μόνο για τη ψυχαγωγία των νέων, αλλά και στην πνευματική τους ανάπτυξη. Παίχτηκαν έργα γραμμένα από τον Βασ. Ρώτα, τον Γερ. Σταύρου, τον Γιώργο Κοτζιούλα, που επενδύθηκαν μουσικά και με τη συμμετοχή του μουσικοσυνθέτη Αλέκου Ξένου.

Η ΕΠΟΝ, όμως, έδωσε μεγάλη προσοχή και στην ενίσχυση και ανάπτυξη του αθλητισμού. Δημιουργήθηκαν εκατοντάδες αθλητικές ομάδες σε όλη τη χώρα. Ζωντάνεψε ο κλασικός αθλητισμός. Αναπτύχθηκε το ποδόσφαιρο και οι άλλες αθλοπαιδιές, σε σωστές βάσεις, τις υγιούς άμιλλας. Τις αρχές της ΕΠΟΝ για την ανάπτυξη ενός μαζικού υγιούς αθλητισμού τις ακολούθησαν – εκτός από τους οπαδούς του ερασιτεχνικού αθλητισμού – και οι επίσημες πανελλαδικές αθλητικές οργανώσεις.

Επίσης, η ΕΠΟΝ οργάνωσε και καθοδήγησε το παιδικό κίνημα που έμεινε γνωστό στην ιστορία με την ονομασία «Αετόπουλα».

Παράλληλα εκατοντάδες χιλιάδες ΕΠΟΝίτες, ΕΠΟΝίτισσες και Αετόπουλα, δούλεψαν με ενθουσιασμό στο έργο της ανοικοδόμησης χωριών, δρόμων, γεφυριών κλπ. Μεγάλες μάχες δόθηκαν για τις αναδασώσεις, για την καταπολέμηση των λοιμωδών νόσων.

Η μάχη κατά των ναρκωτικών

Από τις μεγαλύτερες μάχες που έδωσε η ΕΠΟΝ, ήταν αυτή  κατά των ναρκωτικών.Με ειδική καμπάνια μέσα από τις σελίδες του δημοσιογραφικού οργάνου του ΚΣ της Οργάνωσης, τη «Νέα Γενιά», αποκρούστηκε ο αυτός ο μεγάλος κίνδυνος.

Αντιγράφουμε από το περιοδικό:
«ΟΧΙ ΧΑΣΙΣ ΑΛΛΑ ΕΚΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΣΤΗ ΝΕΟΛΑΙΑ! Η ζωή των νέων δε βρίσκεται στους “ντεκέδες” όπου παραμονεύει ο πιο φρικτός θάνατος, αλλά:

– Στον αθλητισμό που θα τους χαρίσει σιδερένια κορμιά.
– Στις λέσχες και τις βιβλιοθήκες που θα τους μορφώσουν.
– Στις εκδρομές που τους φέρουν κοντά στην όμορφη και χαρούμενη Ελληνική φύση.
– Στις πολιτισμένες συντροφιές και γιορτές που θα τους γεμίσουν αισιοδοξία.
– Στις χορωδίες, τις φιλολογικές και καλλιτεχνικές συγκεντρώσεις που θα τους χαρίσουν ψυχική υγεία, δύναμη κι αγνή χαρά»
.

Εκδοτική δραστηριότητα

Τεράστια ήταν και η εκδοτική δραστηριότητα της ΕΠΟΝ. Οπως ήδη αναφέρθηκε, η «Νέα Γενιά» το δημοσιογραφικό όργανο του ΚΣ της ΕΠΟΝ εκδόθηκε το Μάρτη του 1943. Ταυτόχρονα, εκδίδονταν δεκάδες τοπικές εφημερίδες και περιοδικά των οργανώσεων της ΕΠΟΝ. Αναφέρουμε ενδεικτικά ορισμένους τίτλους: Η Φλόγα της ΕΠΟΝ Σπουδαστών, Η Φωνή του Φερραίου της Περιοχής Ανατ. Στερεάς – Εύβοιας, Τα Λεύτερα Νιάτα της Ηπείρου, Η Εξόρμηση της Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης, Τα Κρητικά Νιάτα κ. ά. Επίσης, στη Θεσσαλία, το 1943, η ΕΠΟΝ εκδίδει 166 παράνομα περιοδικά.

Η κυκλοφορία της «Νέας Γενιάς», τον Απρίλη του 1946, έφτανε τα 45.000 φύλλα, γεγονός πρωτοφανές για τον περιοδικό Τύπο της χώρας.

Κάτι τέτοιο, φυσικά, δεν μπορούσε παρά να εγείρει την επίθεση της αστικής εξουσίας ενάντια στον ΕΠΟΝίτικο Τύπο και συγκεκριμένα τη «Νέα Γενιά». Με κυβερνητική διαταγή απαγορεύεται η κυκλοφορία της στις πόλεις, στα χωριά, στα σχολεία, στα πανεπιστήμια. Η διακίνησή της γίνεται στο κέντρο της Αθήνας, τον Πειραιά, τη Θεσσαλονίκη και το Ηρακλείο Κρήτης.

Η ΕΠΟΝ το Δεκέμβρη

Η πορεία της ΕΠΟΝ είναι άρρηκτα δεμένη και συνυφασμένη με τον αγώνα του λαού και της νεολαίας προς την απελευθέρωση. Ετσι, όταν ο λαός ρίχτηκε στην ηρωική Μάχη του Δεκέμβρη, ενάντια στην αστική εξουσία και τους συμμάχους της Άγγλους ιμπεριαλιστές, η ΕΠΟΝ, έπεσε και αυτή στη «φωτιά» της μάχης, στα οδοφράγματα, στο πλευρό του λαού.

«Ολος ο κόσμος ήτανε ενάντια στους “συμμάχους” Αγγλους και τους Ελληνες συνεργάτες τους», περιγράφει η Πετρ. Νικολοπούλου, στο έργο της «Μια ΕΠΟΝίτισσα θυμάται…»:
«Με την καθοδήγηση του ΕΛΑΣ και με την αγανάκτηση που είχε ο λαός ξεσηκώθηκε σε μια διαδήλωση απαιτώντας την πραγματική λευτεριά του, την ανεξαρτησία, τη δικαιοσύνη. Τραβούσαν για το Σύνταγμα, με τα συνθήματά τους. Μια λαοθάλασσα ξεχύθηκε στους δρόμους. Η Αστυνομία χτύπησε στο ψαχνό με λύσσα. Ο λαός διώχτηκε λες και ζητούσε κάτι παράνομο. Την Ανεξαρτησία, και την Αξιοπρέπειά του. Τραβήχτηκε στις γειτονιές, έστησε οδοφράγματα, ολημερίς και ολονυχτίς. Με πέτρες, τούβλα, ό,τι έβρισκε».

Στο μεγάλο αυτό αγώνα των 33 ημερών τα νιάτα της Αθήνας και του Πειραιά, αναδείχτηκαν σε μαχητές με ασύγκριτο ηρωισμό. Και μόνο ο χαιρετισμός της Αμερικανικής Δημοκρατικής Νεολαίας «Πολεμάτε σαν πολίτες της ανθρωπότητας», θα έφτανε για να δούμε το μέγεθος του αγώνα των ΕΠΟΝιτών και ΕΠΟΝιτισσών, στο πλευρό των δυνάμεων του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ, εκείνες τις, γεμάτες αίμα, μέρες.

Ο αγώνας του Δεκέμβρη και γενικότερα η περίοδος της Κατοχής επιβεβαίωσε ότι ο απελευθερωτικός αγώνας έπρεπε να συνδεθεί με τον αγώνα για την κατάκτηση της εργατικής εξουσίας. Το ΚΚΕ, δεν ήταν προετοιμασμένο για να αξιοποιήσει την επαναστατική κατάσταση που είχε διαμορφωθεί στην Ελλάδα τις ημέρες της απελευθέρωσης. Επιβεβαιώθηκε ότι ανάμεσα στον καπιταλισμό και το σοσιαλισμό δεν υπάρχει ούτε ενδιάμεσα η πολιτική εξουσία, ούτε «ειρηνικό» πέρασμα από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό και ούτε φυσικά «φιλολαϊκή» διαχείριση του καπιταλισμού.

Το αστικό κράτος χτυπάει την ΕΠΟΝ

Όπως ήταν αναμενόμενο, για μια τέτοια οργάνωση νεολαίας, που αφύπνιζε τη νέα γενιά και ζητούσε απ’ αυτή να σταθεί στο πλευρό του λαού, να αγωνιστεί για μια πραγματικά ελεύθερη Ελλάδα, το αστικό κράτος δεν μπορούσε παρά να νιώθει οργή και μίσος.
Τα ιδανικά της οργανωμένης πάλης που εμφύσησε στη νεολαία, ήταν αρκετά για να ανησυχήσουν το αστικό κράτος, που έβαλαν σε εφαρμογή τα σχέδια διάλυσης της ΕΠΟΝ.

Έτσι, το 1946, πάνω από 1.500 ΕΠΟΝίτες δολοφονούνται. Χιλιάδες σέρνονται στα Στρατοδικεία. Άλλοι πηγαίνουν στις φυλακές και στις εξορίες.
Στις 28 Φλεβάρη του 1947, με απόφαση του Πρωτοδικείου της Αθήνας, αποφασίζεται η διάλυση της ΕΠΟΝ. Ανάμεσα στις κατηγορίες είναι ότι προσπάθησε να …«υποκλέψει το μυστικό της ατομικής βόμβας» και να το παραδώσει στους Σοβιετικούς! Η πρόταση της παραπομπής έγινε από τον τότε νομάρχη Αττικής Σχοινά.
Στα τέλη του 1947 με τον περιβόητο Νόμο 509 τίθεται εκτός νόμου. Παρ’ όλες τις διώξεις, η ΕΠΟΝ δεν διαλύεται και συνέχισε τη δράση της παράνομα σε πολύ πιο δύσκολες συνθήκες μέχρι τη δεκαετία του 1950.

Η ιστορία της ΕΠΟΝ, είναι γεμάτη χρυσές σελίδες, αγώνων και θυσιών. Ιστορία που, παρά τις διώξεις, παρά τις επιθέσεις που δέχτηκε, παραμένει ζωντανή στη συλλογική συνείδηση της νέας γενιάς, στο διάβα των χρόνων. Οι μάχες που έδωσαν οι ΕΠΟΝίτες και οι ΕΠΟΝίτισσες, δεν ήταν μόνο στα πεδία των μαχών, στο πλάι του ΕΛΑΣ. Ηταν κύρια μάχες για το κέρδισμα της νεολαίας και τη συστράτευσή της στις αγωνιστικές αξίες ζωής, που αντηχούν μέχρι και σήμερα στο πέρασμα των χρόνων. Οι αγώνες της ΕΠΟΝ, τα ιδανικά της και οι θυσίες της, μεταλαμπαδεύτηκαν γενιά με γενιά μέχρι και το σήμερα…

ΠΗΓΕΣ:

  • 1. Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ 1918-1939, τόμ. Β1 και Β2, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2018, σελ. 179-182 και 332-336 αντίστοιχα.
  • 2. Νέα Γενιά. Συλλογή φύλλων σε φωτογραφική ανατύπωση, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 2007-2008 (2 Τόμοι).
  • 3. Ριζοσπάστης.
  • 4. Πέτρος Ανταίος, Συμβολή στην Ιστορία της ΕΠΟΝ, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 1977.
  • 5. Πετρούλα Νικολοπούλου, Μια ΕΠΟΝίτισσα θυμάται, Αθήνα, 1984.

Στρατιωτικοί ΕΑΜο-ΕΠΟΝίτες που πολέμησαν για τη λευτεριά

Ο Παναγιώτης Μακρής, υπήρξε μια ηρωική μορφή του λαϊκού κινήματος και του Κόμματος. Γεννήθηκε το 1917 στους Σχίνους (Μπισχίνι) Ολυμπίας.
Το 1935 έγινε μέλος της ΟΚΝΕ και με εντολή της το 1937 ανεβαίνει στην Αθήνα, στην Καισαριανή, όπου γίνεται μέλος του ΚΚΕ και γράφεται στη Νυχτερινή Σχολή Ασυρματιστών στον Πειραϊκό Σύνδεσμο.
Λίγο πριν την κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου, ο σ.φος Παναγιώτης – με προτροπή της Οργάνωσης- μετά από διαγωνισμό εισάγεται στη Σχολή Ασυρματιστών της Αεροπορίας.
Στη σχολή ανέπτυξε πρωτοπόρα δράση. Η κήρυξη του πολέμου τον βρήκε στη 13η Μοίρα Ναυτικής Συνεργασίας, όπου ο ίδιος έτυχε τιμητικής διάκρισης για επιτυχή επίθεση απέναντι σε ιταλικό υποβρύχιο.
Με την επίθεση των Γερμανών, πρωτοστάτησε μαζί με άλλους αντιφασίστες στη διάσωση των αεροπλάνων.
Ηταν από τα ιδρυτικά μέλη της Αντιφασιστικής Οργάνωσης της Αεροπορίας (ΑΟΑ) και συμμετείχε ενεργά στην Αντιφασιστική Στρατιωτική Οργάνωση της Μέσης Ανατολής (ΑΣΟ). Μαζί με χιλιάδες στρατιώτες, ναύτες, σμηνίτες, υπαξιωματικούς και αξιωματικούς, κλείστηκε στις φυλακές Αμπασιάς του Καΐρου και στα στρατόπεδα της Ερυθραίας. Τα Χριστούγεννα του 1945 επιστρέφει στην Αθήνα και από το 1946 έως το 1948 δουλεύει στην Κομματική Οργάνωση του ΚΚΕ προετοιμάζοντας μαχητές για τον ΔΣΕ.
Πέρασε πάνω από 20 χρόνια της ζωής του σε φυλακές και εξορίες και έμεινε όρθιος, τα κατάφερε γιατί έμεινε πιστός στην τάξη του, στα ιδανικά και στους σκοπούς του Κομμουνιστικού Κόμματος και δεν παρέκκλινε ούτε χιλιοστό από τη διαδρομή που χάραξε μπαίνοντας από τα 17 του χρόνια στην ΟΚΝΕ.
Έφυγε από τη ζωή στις 26 Ιούλη 2015 (δείτε ανακοίνωση της ΚΕ του ΚΚΕ)

Μια ζωή αλύγιστος και στην πρώτη γραμμή του αγώνα ο βετεράνος κομμουνιστής Στέφανος Παπαγιάννης (γεννημένος στο Μαυράτο της Νικαριάς το 1908), συμμετείχε στον αγώνα κατά της δικτατορίας του Μεταξά, όντας αξιωματικός του Πυροβολικού, μέσα από παράνομη αντιφασιστική οργάνωση που είχε ιδρυθεί στις Ένοπλες Δυνάμεις. Μπήκε στη Σχολή Ευελπίδων το1926, πολέμησε στο αλβανικό μέτωπο και σε συνέχεια εντάχθηκε στο ΕΑΜ – ΕΛΑΣ, ενώ στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, ήταν γενικός επιτελάρχης του ΔΣΕ.
Το 1942 έγινε μέλος του ΚΚΕ. Το 1946 εξορίστηκε στη Φολέγανδρο, απ’ όπου δραπέτευσε το 1947 μαζί με άλλους 11 εξόριστους αξιωματικούς.
Μετά τον Εμφύλιο, έζησε στην αναγκαστική προσφυγιά, μέχρι το 1955, οπότε ήρθε παράνομος στην Ελλάδα. Πιάστηκε από την Ασφάλεια το 1956.Δικάστηκε από στρατοδικείο και καταδικάστηκε σε θάνατο με την κατηγορία της κατασκοπίας, ποινή που αργότερα μετατράπηκε σε ισόβια κάθειρξη.
Τον Απρίλη του 1967, εξορίστηκε στη Γυάρο,στη Λέρο και σε συνέχεια στον Ωρωπό. Απελευθερώθηκε το 1970 και εντάχθηκε αμέσως στον παράνομο μηχανισμό του ΚΚΕ. Το 1973 συνελήφθη εκ νέου, κρατήθηκε στα μπουντρούμια της ΕΣΑ και στη συνέχεια εκτοπίστηκε στη Γυάρο μέχρι την κατάρρευση της δικτατορίας.
Πέρασε όλες τις δοκιμασίες αλύγιστος και έφυγε από τη ζωή το Δεκέμβρη του 1996.

Ο Στεφανής Παπαγεωργάκης γεννήθηκε το 1923 στο Μουράτο Ικαρίας -3ο από τα 7 παιδιά οικογένειας εργατοαγροτών.
Με τη χιτλεροφασιστική εισβολή η οικογένεια του κατέφυγε στην Κύπρο και ο Στεφανής κατατάχτηκε εθελοντής στο στρατό της Μέσης Ανατολής. Το 1942 έγινε μέλος του ΚΚΕ.
Συμμετείχε ενεργά στο κίνημα της Μέσης Ανατολής και γι’ αυτό κλείστηκε στις αρχές του 1944 στα σύρματα. Τον Αύγουστο του 1945 απολύθηκε και επέστρεψε στην πατρίδα του.
Το συνεχές κυνηγητό της χωροφυλακής τον ανάγκασε να καταφύγει στο ΔΣΕ Ικαρίας. Η υπόλοιπη οικογένεια του στάλθηκε στη Μακρόνησο.
Την περίοδο της παρανομίας στην Ικαρία διετέλεσε Γραμματέας της Αχτιδικής Επιτροπής Ικαρίας του ΚΚΕ. Καταδικάστηκε το 1949 ερήμην σε θάνατο από το Εφετείο Σύρου και επικηρύχτηκε με 25 εκατομμύρια δραχμές.
Τον Ιούνη του 1955, ύστερα από έγκριση της ΚΕ του ΚΚΕ οι τελευταίοι αντάρτες –οι εννιά της Νικαριάς και ανάμεσα τους ο Στεφανής δραπέτευσαν στο εξωτερικό.
Το 1969 με εντολή του κόμματος ήρθε παράνομα στην Ελλάδα για να συμβάλλει στην ανάπτυξη της αντιδικτατορικής δράσης και στην ανασυγκρότηση των παράνομων κομματικών οργανώσεων. Πιάστηκε από το δίδυμο Μάλλιου – Μπάμπαλη και καταδικάστηκε από χουντικό εφετείο. Με την αποφυλάκιση του δραπέτευσε ξανά στο εξωτερικό με τη βοήθεια του Κόμματος και πήρε μέρος ως αντιπρόσωπος στο 9ο Συνέδριο του ΚΚΕ.
Μετά την πτώση της χούντας συνέβαλε στη συγκρότηση των κομματικών οργανώσεων στον Πειραιά.
Αλύγιστος της ταξικής πάλης μέχρι το θάνατο του (1999)

Την άνοιξη του 1944 περίπου 15.000 Έλληνες στρατιώτες και αξιωματικοί της Μ. Ανατολής θα βρεθούν φυλακισμένοι σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, μετά από αίτημα της «Κυβέρνησης του Καΐρου» και στρατιωτική επέμβαση των Άγγλων.
Πολλοί από αυτούς είχαν πάρει μέρος σε μάχες του ελληνικού στρατού με τους Γερμανούς στη Βόρεια Αφρική, όπως η 1η ταξιαρχία στο Ελ Αλαμέιν. Ήταν ένα μικρό δείγμα των γεγονότων που θα ακολουθούσαν λίγους μήνες αργότερα, το Δεκέμβρη του ’44 στην Αθήνα.


Πολλά σχετικά στοιχεία μπορεί να βρει κανείς στα βιβλία του επί χρόνια, προέδρου του Κέντρου Μελέτης Ιστορίας της Εθνικής Αντίστασης, Δημήτρη Κάιλα (στα έλη του 1940 οργανώθηκε στην ΟΚΝΕ και λίγους μήνες αργότερα πέρασε στο Κομμουνιστικό Κόμμα.
Το Φλεβάρη του 1943 με την ίδρυση της ΕΠΟΝ αναλαμβάνει γραμματέας Λοκρίδας και μετά την απελευθέρωση γραμματέας του ΕΑΜ Λαμίας.
Μετά το τέλος του εμφύλιου πολέμου κατέφυγε στη Σοβιετική Ενωση, στην πρωτεύουσα της ΣΣΔ του Ουζμπεκιστάν Τασκένδη και φοίτησε στην ιστορική σχολή του Πανεπιστημίου Λένιν. Μετά το τέλος των σπουδών του επιδόθηκε στην ιστορική έρευνα και συγγραφή ιστορικών εργασιών κυρίως για την περίοδο του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα και του εμφύλιου πολέμου.
Πολλά άρθρα και σημειώματά του δημοσιεύτηκαν στο πολιτικό θεωρητικό περιοδικό του ΚΚΕ «Νέος Κόσμος», και στο περιοδικό «Εθνική Αντίσταση», του οποίου υπήρξε διευθυντής επί 32 χρόνια. Πάνω από 100 συνεργασίες του σε θέματα της Εθνικής Αντίστασης μεταδόθηκαν από τους παράνομους ραδιοσταθμούς «Ελεύθερη Ελλάδα» και «Φωνή της Αλήθειας».
Εγραψε πολλά βιβλία που αναφέρονται στην Εθνική Αντίσταση: «Στ’ άρματα, στ’ άρματα, Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης, δοκίμιο», «Στερνές υποθήκες των ηρώων μας», μια συλλογή από 75 τελευταία γράμματα αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης πριν την εκτέλεση τους. «Ο κλήρος στην Αντίσταση», «Το Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Ναυτικό – ΕΛΑΝ», Λεύκωμα μνημείων της Εθνικής Αντίστασης κ.ά. Τελευταία κυκλοφόρησε από τη ΣΕ το βιβλίο του «Με τη σημαία του Λαϊκού Στρατού».


Επιμέλεια: Γιάννης Παπαγιάννης

Ετικέτες:

Δείτε ακόμα...