Τετραήμερη ιστορική εκδρομή στον Γράμμο και το Βίτσι πραγματοποίησε το τετραήμερο Παρασκευή 26 – Δευτέρα 29 Ιουνίου, το Τμήμα της ΚΕ του ΚΚΕ για τις Ενοπλες Δυνάμεις και τα Σώματα Ασφαλείας, με τη συμμετοχή αξιωματικών ε.α, στο πλαίσιο των «Ιστορικών Διαδρομών» που είναι αφιερωμένες στα βήματα των μαχητών του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ) και των αγωνιστών του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ.
Η εκδρομή περιελάμβανε επισκέψεις σε ιστορικούς τόπους, μνημεία, μουσεία και χώρους μαχών που συνδέονται με τις κορυφαίες αναμετρήσεις της περιόδου 1948-1949 στον Γράμμο και το Βίτσι.
Καθοριστική ήταν η συμβολή του σ. Θανάση Λεκάτη, μέλους του Τμήματος Ιστορίας της ΚΕ του Κόμματος όπου πραγματοποιεί τις ιστορικές παρουσιάσεις και αναλύσεις για τις μάχες, τις επιχειρήσεις και τη δράση των δυνάμεων του ΔΣΕ στην περιοχή, ζωντανεύοντας στα μάτια μας τις μεγάλες στιγμές ηρωισμού, την καθημερινή ζωή των μαχητών, τις κινήσεις τους στους ορεινούς όγκους, ξεχωρίζοντας ορισμένες απ’ τις πιο συγκλονιστικές στιγμές που συγκινούν βαθύτατα και διδάσκουν.
Κατά το τετραήμερο, με σταθμό εξόρμησης το Νεστόριο επισκεφθήκαμε το Μουσείο ΕΑΜ – ΕΛΑΣ – ΔΣΕ στο χωριό καθώς και τα αντίστοιχα σε Θεοτόκο και Καλλιθέα Πρεσπών, τη νοσοκομειούπολη του ΔΣΕ λίγο έξω απ’ την Γράμμουστα αλλά και τα χειρουργεία στο Τύρνοβο. Το πρόγραμμα περιελάμβανε ακόμη στάσεις και ξεναγήσεις σε χώρους ιστορικής σημασίας στον Μαυρόκαμπο, την Κώττα, τη Μικρολίμνη, τους Ψαράδες, καθώς και επισκέψεις στην Ιεροπηγή, το Πισοδέρι και τη Φλώρινα όπου ολοκληρώθηκε η ιστορική μας εξόρμηση στο μνημείο για τους νεκρούς μαχητές του ΔΣΕ.
Παρουσιάζουμε σήμερα την τρίτη ημέρα της επίσκεψης.
3η ημέρα: Συγκρότημα Υγειονομικών Υπηρεσιών του ΔΣΕ στο Βίτσι – Πρέσπες
Ξεκινήσαμε για την περιοχή του Βιτσίου με τελικό προορισμό τους Ψαράδες Πρεσπών.
Πρώτη απαραίτητη στάση στον Μαυρόκαμπο, σ’ ένα σημείο που προσφέρεται για κατανόηση της γεωγραφίας της περιοχής και την ανάλυση των κινήσεων των δυνάμεων του ΔΣΕ έπειτα από τον ελιγμό στο Βίτσι.
Από δω «βλέπουμε» την 1η και 2η γραμμή άμυνας του Δημοκρατικού Στρατού. Ο Θανάσης αναφέρει ακόμη, τις τελευταίες μεγάλες μάχες που έγιναν εδώ τον Αύγουστο του 1949.
Στο βάθος ξεχωρίζει η κορυφή του Βιτσίου με το ραντάρ. Αυτό το ραντάρ χρησιμοποιήθηκε κατά τη διάρκεια των ΝΑΤΟϊκών βομβαρδισμών το 1999 στην Γιουγκοσλαβία.
Από δω ο δρόμος μας συνεχίζει για το χωριό Κώττας, όπου βρίσκεται το μνημείο προς τιμήν των μαχητών και μαχητριών του ΔΣΕ που έπεσαν στις μάχες στο Βίτσι τον Αύγουστο του 1949.
Το μνημείο το οποίο εγκαινιάστηκε το φθινόπωρο του 2024, κατασκευάστηκε με την εθελοντική εργασία εκατοντάδων μελών και φίλων του ΚΚΕ και με τη συμβολή κατοίκων της περιοχής, ενώ φέρει στις μαρμάρινες πλάκες περισσότερα από 300 ονόματα πεσόντων μαχητών και μαχητριών.
Το σημείο όπου είχαν ταφεί οι νεκροί των μαχών αποτελούσε για χρόνια «ένοχο μυστικό» και εντοπίστηκε ύστερα από πολύχρονη ιστορική έρευνα και μαρτυρία κατοίκου του χωριού.
Στην είσοδο η πλακέτα που έχει τοποθετήσει το Κόμμα αναγράφει:
«Τιμημένοι νεκροί του Δημοκρατικού Στρατού
Στο νεκροταφείο Κώττα και στα γύρω υψώματα βρίσκονται θαμμένοι – άταφοι εκατοντάδες μαχητές και μαχήτριες του ΔΣΕ που έπεσαν στις τελευταίες μάχες στο Βίτσι από 1 έως 15 Αυγούστου 1949.
Στη μνήμη τους η ΚΕ του ΚΚΕ στον χώρο του ομαδικού τάφου έστησε μνημείο για να τιμηθούν οι ηρωικοί σταυραετοί μας».
Το εικαστικό έργο του μνημείου έχει φιλοτεχνήσει ο Αντ. Μυρωδιάς και αποτελείται από τρεις συμβολικές στήλες:
Η πρώτη στήλη στα αριστερά είναι η αναθηματική στήλη με τίτλο «Το λουλούδι που σας στέρησαν» και αναφέρεται στη σημερινή νέα γενιά που αποτίει φόρο τιμής εμπνευσμένη από τον αγώνα του ΔΣΕ. Έχει έντονα συναισθηματικά στοιχεία και αναφέρεται στην ανίερη μαζική ταφή έξω από το επίσημο νεκροταφείο.
Η δεύτερη στήλη αναφέρεται στον ίδιο τον ΔΣΕ. Οι συμπαγείς στήλες υποδηλώνουν τον ηρωικό αγώνα του, την χωρίς υπαναχωρήσεις και κενά θέση, την ακλόνητη πεποίθηση για τον δίκαιο αγώνα. Δηλώνει επίσης την οργάνωση, την αλληλεγγύη και συντροφικότητα, τη συμπαράσταση και συμπαράταξη των μαχητών και μαχητριών.
Η τρίτη στήλη αναφέρεται στο ιστορικό αποτύπωμα του ΔΣΕ. Δηλώνει ότι μέσα από τον διαρκή αγώνα, τη γνώση και τη δράση εμπνέονται οι επόμενες γενιές. Αντλούν παραδείγματα για τους σημερινούς και αυριανούς αγώνες.
Αφήνουμε μερικά γαρύφαλλα και προχωράμε για λίγο μέσα στο χωριό.
Στο Συγκρότημα Υγειονομικών Υπηρεσιών του ΔΣΕ στο Βίτσι
Στη συνέχεια φτάνουμε στην περιοχή Τίρνοβο, όπου βρίσκεται το Συγκρότημα Υγειονομικών Υπηρεσιών του ΔΣΕ.
Αφήνουμε τη ρεματιά και ανηφορίζουμε σιγά σιγά προς τον χώρο που βρίσκονταν τα χειρουργεία και θάλαμοι περίθαλψης. Ένα ζαρκάδι στο δρόμο μας, περιμένει υπομονετικά να διαβεί και ο τελευταίος, ξεπετιέται και συνεχίζει την πορεία του στις καταπράσινες πλαγιές από δρυ και οξιά.
Φτάνουμε στο πρώτο ταμπλό της έκθεσης, που βρίσκεται μόνο, λίγα μέτρα μακριά απ’ τον χώρο των χειρουργείων και της υπαίθριας έκθεσης. Αναγράφει: «Συγκρότημα Υγειονομικών Υπηρεσιών Βίτσι – Ένας ακόμη άθλος του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ): Η υγειονομική Υπηρεσία» και ακολουθεί μήνυμα του Νώντα Σακελλαρίδη, επικεφαλής της Υγειονομικής Υπηρεσίας του ΔΣΕ».
Ανηφορίζοντας λίγο ακόμη, πέφτουμε πάνω σε κόσμο. Ο Θανάσης μας είχε προειδοποιήσει: «Θα είστε τυχεροί, γιατί την ώρα της επίσκεψης θα δείτε τους συντρόφους μας που κάνουν τις τελευταίες εργασίες ανάδειξης του χώρου κι ενός θαλάμου χειρουργείου για να είναι έτοιμα για επίσκεψη την επόμενη εβδομάδα που θα γίνει η 35η αντιμπεριαλιστική κατασκήνωση της ΚΝΕ στο Βίτσι».
Πολλή δουλειά, πολύ μεράκι. Μόλις 4 ημέρες απέμεναν. Και τα κατάφεραν.
Στο χώρο βρίσκεται ο σύντροφος Δημήτρης Γόντικας, μέλος της ΚΕ του Κόμματος. Μας καλωσορίζει και μας παρουσιάζει τον χώρο, την έκθεση, μας μιλά για τις εργασίες ανάδειξης που πραγματοποιούνταν εκείνη την ώρα.
Το Συγκρότημα Υγειονομικών Υπηρεσιών του ΔΣΕ στο Τίρνοβο βρισκόταν στο κέντρο του μετώπου του Βίτσι. Μπροστά του εκτεινόταν η δεύτερη γραμμή άμυνας, από το Λούτζερ, τη Βίγλα και το Λέσιτς έως την Καστοριά. Αριστερά η Μπέλα Βόδα, στα σύνορα με τη Γιουγκοσλαβία. Δεξιά χαμηλά το Μάλι Μάδι. Πίσω από τις κορυφές οι Πρέσπες, όπου βρίσκονταν η Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ, η Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση και το Γενικό Αρχηγείο του ΔΣΕ.
Από τον Δεκέμβρη του 1948 έως τον Αύγουστο του 1949 οργανώθηκαν στον χώρο χειρουργεία και χώροι άμεσης περίθαλψης, φαρμακαποθήκη, κλίβανος αποστείρωσης, Τάγμα Τραυματιοφορέων, Τάγμα Υγειονομικών Αυτοκινήτων, επιμελητεία, Σχολή Μεσαίων Υγειονομικών Στελεχών και Σχολή Νοσοκόμων.
Ο μαχητής του Δημοκρατικού Στρατού έπρεπε να νιώθει ασφάλεια. Να ξέρει πως αν τραυματιστεί, θα έχει φροντίδα. Αυτό ήταν αρχή και βασικός προσανατολισμός του Γενικού Αρχηγείου.
Η διαδρομή της μόνιμης έκθεσης ανοίγει με το μήνυμα της ΚΕ του ΚΚΕ για το ανεπανάληπτο σε ηρωισμό, αυτοθυσία και επιστημονικότητα έργο της Υγειονομικής Υπηρεσίας του ΔΣΕ. «Δεν υπήρχε μέσο και δυνατότητα που να μην αξιοποιήθηκε για να απαλύνουν τον πόνο και να σώσουν τη ζωή των μαχητών και μαχητριών του ΔΣΕ», σημειώνεται χαρακτηριστικά.
Δίπλα στις φωτογραφίες γιατρών, νοσηλευτριών, τραυματιοφορέων και μαχητών, ο επισκέπτης συναντά τα στοιχεία του άθλου. Πάνω από 12.000 τραυματίες σώθηκαν στις μάχες του Γράμμου και του Βίτσι, χάρη στον σχεδιασμό της Υγειονομικής Υπηρεσίας και στην ακούραστη φροντίδα του Γενικού Αρχηγείου του ΔΣΕ.
Τα αποτελέσματα προκαλούν δίκαια θαυμασμό. Η θνησιμότητα των τραυματιών από κατάγματα κρανίου που χειρουργήθηκαν σε Γράμμο, Βίτσι και Καϊμακτσαλάν έφτασε μόλις στο 10%, όταν στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ανερχόταν στο 80% και στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο κυμαινόταν από 25% έως 45%. Το 22% των τραυματιών επέστρεφε στα τμήματά του μέσα σε 15 μέρες, το 55% μέσα σε έναν μήνα και μόλις το 2% έμενε μόνιμα ανάπηρο.
Η αναπαράσταση του υπόσκαφου χειρουργείου και οι φωτογραφίες των χειρουργικών ομάδων αποτελούν από τις πιο δυνατές στάσεις της διαδρομής. Γιατροί και νοσηλεύτριες με λευκές ποδιές, μάσκες και καλύμματα κεφαλιού σκύβουν πάνω από τραυματίες, σε φωτογραφίες που καταγράφουν την αδιάκοπη μάχη για τη ζωή.
Φωτογραφίες των γιατρών και των υγειονομικών, μαζί με αρχειακά έγγραφα και μαρτυρίες, φέρνουν στο προσκήνιο τους ανθρώπους που κράτησαν όρθια αυτή την τεράστια προσπάθεια. Τον Ιούνη του 1949, σε ολόκληρο τον ΔΣΕ υπηρετούσαν μόλις 43 γιατροί.
Η απάντηση στις τεράστιες ελλείψεις δεν ήταν ο αυτοσχεδιασμός. Στο ίδιο το Βίτσι οργανώθηκαν Σχολή Μεσαίων Υγειονομικών Στελεχών και Σχολή Νοσοκόμων, ώστε να καλυφθούν οι ανάγκες των ταξιαρχιών, των ταγμάτων και των λόχων.
Μια από τις πιο συγκλονιστικές μαρτυρίες της έκθεσης αφορά την αιμοδοσία. Οταν δεν υπήρχε διαθέσιμο αίμα για έναν τραυματία, μέλη του προσωπικού έδιναν επιτόπου αίμα, γνωρίζοντας την ομάδα αίματός τους και προσφέροντας άμεσα τη βοήθειά τους.
Η Κατίνα Λατίφη περιγράφει την περίπτωση μιας τραυματισμένης συναγωνίστριας που χρειαζόταν αίμα για να σωθεί. Οι νοσοκόμες έτρεξαν όλες να προσφέρουν. Η Γρηγορία, που επιλέχθηκε να δώσει αίμα, έλεγε στους γιατρούς: «Πάρτε όσο χρειάζεται να γίνει η αδελφούλα μου καλά».
Οι φωτογραφίες με γυναίκες και άνδρες να μεταφέρουν φορεία σε δασωμένα μονοπάτια, σε πλαγιές και ανάμεσα στα χωριά δίνουν την πιο άμεση εικόνα του κινδύνου. Οι τραυματιοφορείς έμπαιναν ανάμεσα σε χαλάζι από σφαίρες, βόμβες αεροπλάνων και πυρά πυροβολικού, για να βγάλουν τους τραυματίες από την πρώτη γραμμή.
Η διαδρομή ανοίγει και μια άλλη πλευρά της Ελεύθερης Ελλάδας. Η Υγειονομική Υπηρεσία του ΔΣΕ δεν φρόντιζε μόνο τους μαχητές. Γιατροί και νοσοκόμοι διατέθηκαν για τους κατοίκους των χωριών, για παθολογικά περιστατικά, για τραυματίες από τους βομβαρδισμούς, για την πρόληψη ασθενειών και τη δωρεάν εξέταση των μαθητών.
Στην περιοχή οργανώθηκαν Λαϊκά Ιατρεία στα χωριά και Λαϊκά Νοσοκομεία από τα Επαρχιακά Συμβούλια Φλώρινας και Καστοριάς. Τρία Λαϊκά Νοσοκομεία πρόσφεραν δωρεάν νοσηλεία σε περίπου 2.000 ανθρώπους, ενώ διατέθηκαν δωρεάν φάρμακα και οργανώθηκαν εξετάσεις σε χωριά της περιοχής.
Η διαδρομή κορυφώνεται με τη συγκλονιστική μαρτυρία της Κατίνας Λατίφη για τον Αύγουστο του 1949, όπως αναγράφεται στην έκθεση. Την ώρα που οι μάχες πλησίαζαν και τα εχθρικά πυρά έφταναν στα αμπριά, οι γιατροί συνέχιζαν ασταμάτητα τις πιο βαριές επεμβάσεις. Νέοι τραυματίες έφταναν διαρκώς, ενώ οι νοσοκόμες μετέφεραν τραυματίες, χειρουργικά εργαλεία, φάρμακα και φορεία.
Μέσα στην πίεση της μάχης, η φροντίδα για να μη μείνει κανείς πίσω παρέμεινε αταλάντευτη. Οι τραυματίες μεταφέρθηκαν μαζί με τα υλικά των χειρουργείων, τα φάρμακα και τα φορεία. Οταν ο αντίπαλος έφτασε τελικά στον χώρο, «δεν βρήκε τίποτα άλλο από προκηρύξεις που επίτηδες τις είχαν αφήσει οι δικοί μας».
Φεύγοντας ρίχνουμε μια ματιά στο χώρο του χειρουργείο που ετοιμάζεται. Παρακάτω φαίνεται το “πριν” και το “μετά” των εργασιών.
Επόμενος σταθμός, Καλλιθέα Πρεσπών και Ψαράδες.
Στο μουσείο ΕΑΜ – ΕΛΑΣ – ΔΣΕ της Καλλιθέας Πρεσπών
Κατευθυνόμαστε, πλέον για τα σύνορα, στις Πρέσπες. Εδώ βρίσκονταν η έδρα της ΚΕ του ΚΚΕ, της ΠΕΕΑ.
Περνώντας απ’ την περιοχή Περβάλ κάνουμε ακόμη μία στάση όπου αναλύεται ο γεωγραφικός χώρος και σημαντικές τοποθεσίες.
Η επιλογή του χωριού για το μουσείο βασίστηκε στο γεγονός ότι σ’ αυτό το τμήμα της περιοχής, τόσο στη διάρκεια της τριπλής κατοχής (ιταλικής – γερμανικής – βουλγαρικής), όσο και στην ένοπλη ταξική αναμέτρηση 1946 – 1949, αναπτύχθηκαν σημαντικές δυνάμεις του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ αρχικά και του ΔΣΕ αργότερα, ενώ ήταν ιδιαίτερα σημαντική η βοήθεια των κατοίκων στα ένοπλα λαϊκά τμήματα.
Στη διάρκεια της τριπλής κατοχής, οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ διατήρησαν ελεύθερα σημαντικά τμήματα της περιοχής, ενώ ξεχωριστή ήταν η δράση της Εθνικής Αλληλεγγύης και των Λαϊκών Συμβουλίων. Αυτήν την περίοδο, ο ΕΛΑΣ, παράλληλα με τη δράση του ενάντια στους κατακτητές, έπαιξε κεντρικό και μοναδικό ρόλο στο χτύπημα διάφορων αυτονομιστικών κινήσεων, κόντρα στις επιδιώξεις των Άγγλων που καλλιεργούσαν το διχασμό του ντόπιου πληθυσμού.
Στην περίοδο δράσης του ΔΣΕ, πάνω απ’ το χωριό Καλλιθέα υπήρχαν εργαστήρια ιματισμού, δίπλα στο χωριό Καρυές οι αποθήκες. Στο Λευκώνα ήταν τα έμπεδα. Στο Πλατύ και τον Λαιμό αναπτύσσονταν η ΣΑΓΑ, στον Αγ. Γερμανό η τροφοδοσία, πιο πέρα στην Οξυά και τη Μικρολίμνη ήταν τα εργαστήρια και η Σχολή Πυροβολικού. Τα υπόλοιπα χωριά, όπως το Ανταρτικό, η Σφήκα, η Κρυσταλλοπηγή, η Δασερή, το Αγκαθωτό, η Πύλη, ο Πυξός, αλλά και τα χωριά των Κορεστείων είχαν τη συμβολή τους στην τροφοδοσία, ενώ στο Βροντερό ήταν το μεγάλο νοσοκομείο, σε σύνδεση με τα νοσοκομεία στο Περβάλ και το Τίρνοβο.
Στον προαύλιο χώρο του μουσείου περισσότερα από 1400 ονόματα, ολόκληρα χωριά και οικογένειες που ξεκληρίστηκαν.
Με την είσοδό μας στο Μουσείο, μαθαίνουμε για την ευρύτερη περιοχή Φλώρινας – Καστοριάς, για τα χωριά, τα βουνά και τις κοιλάδες που, με όρια το Βίτσι και τις Πρέσπες, έχουν τη δική τους ξεχωριστή Ιστορία και προσφορά στους αγώνες του λαού μας σ’ όλες τις φάσεις της σύγχρονης ιστορικής περιόδου.
Στο σχετικό κείμενο της ΟΠ Δυτικής Μακεδονίας του ΚΚΕ σημειώνεται ότι η περιοχή είναι ένα ιστορικό σταυροδρόμι, στο οποίο παραμένουν ανεξίτηλα τα σημάδια της δράσης όλων όσοι έζησαν και πάλεψαν εδώ. Επισημαίνεται ότι η περίοδος 1940 – 1950, στην οποία αναφέρονται τα υλικά αυτού του Μουσείου, χαρακτηρίζεται:
Από τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα των ΕΑΜ – ΕΛΑΣ που οργάνωσε και καθοδήγησε αναμφισβήτητα το ΚΚΕ, την ώρα που οι αστικές δυνάμεις εγκατέλειπαν το λαό, λούφαξαν ή και συνεργάστηκαν με τους κατακτητές, στη διάρκεια της τριπλής κατοχής (Ιταλική, Γερμανική, Βουλγαρική).
Από τη φυσική συνέχεια της λαϊκής πάλης με τον αγώνα του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας για τη λαϊκή εξουσία, μετά την απελευθέρωση, με την άμεση και πολύπλευρη συμμετοχή και στήριξη όλων των χωριών της περιοχής.
Στο χάρτη που υπάρχει στον προθάλαμο του Μουσείου καταγράφονται βασικές τοποθεσίες, με ιδιαίτερα επισημασμένα τα σημεία στάθμευσης δυνάμεων του ΔΣΕ.
Στην αμέσως επόμενη αίθουσα, η αφήγηση ξεκινά από την τριπλή κατοχή και συνεχίζεται με την έξοδο των ανταρτών στο βουνό. Μια ενότητα ντοκουμέντων αφορά στην απελευθέρωση, μάλιστα με σπάνιο φωτογραφικό υλικό από τη μέρα απελευθέρωσης της Φλώρινας και μία άλλη μιλά για τη λαϊκή εξουσία αυτήν την περίοδο. Ξεχωριστή αναφορά γίνεται στην ΕΠΟΝ, καθώς νεολαίοι ήταν στην πλειοψηφία τους οι αντάρτες. Ειδική αναφορά γίνεται στη βουλγαρική κατοχή και την αντιμετώπισή της από το ελληνόφωνο στοιχείο που πάλεψε ενωμένο με τους σλαβόφωνους της περιοχής.
Η τρίτη αίθουσα ξεκινά με στοιχεία για το τρομοκρατικό πογκρόμ που ξέσπασε μετά την απελευθέρωση κατά των αγωνιστών. Το κομμένο κεφάλι ενός αντάρτη σε μια φωτογραφία, κάνει αντίστιξη με τα πρόσωπα των νεολαίων που, όταν κλήθηκαν να επιλέξουν τις αλυσίδες ή τα όπλα, επέλεξαν να βγουν ένοπλοι στο βουνό. Ακολουθεί η πορεία συγκρότησης των πρώτων ένοπλων ομάδων, παρουσιάζεται ένα γράμμα των οπλισμένων χωρικών προς τους συγχωριανούς τους και άλλες στιγμές από τη συγκρότηση του ΔΣΕ.
Η αμέσως επόμενη ενότητα εισάγει τον ΔΣΕ στην περιοχή της Πρέσπας με στιγμιότυπα και κεντρικό αφιέρωμα στο καμάρι του ΔΣΕ, τη Σχολή Αξιωματικών του Γενικού Αρχηγείου. Παράλληλα, σε δύο προθήκες παρουσιάζονται σχετικά ντοκουμέντα από το Αρχείο του ΚΚΕ.
Ακολουθεί η ενότητα για τις γυναίκες, τη συμμετοχή τους στον ΔΣΕ και τη Συνδιάσκεψη της Πανελλήνιας Δημοκρατικής Ένωσης Γυναικών που έγινε στο Βίτσι.
Μια άλλη ενότητα αναφέρεται στο Υγειονομικό του ΔΣΕ και σε αυτή μάλιστα παρουσιάζονται για πρώτη φορά σε έκθεση φωτογραφίες από τις μέρες κατασκευής του νοσοκομείου στη Σπηλιά στο Βροντερό.
Ο κεντρικός τοίχος αυτής της αίθουσας είναι αφιερωμένος στα χωριά και τους κατοίκους. Στιγμές από τη ζωή, τα ερειπωμένα χωριά, τους συνεταιρισμούς, την αλληλεγγύη, τη βοήθεια στον ΔΣΕ. Συγκλονίζει η εικόνα του Αγκαθωτού γεμάτου ζωή, εκεί που σήμερα δεν υπάρχει πέτρα πάνω στην πέτρα, όπως το ίδιο συμβαίνει και στον Πυξό, που στην έκθεση εικονίζεται την περίοδο που είχε κοντά στους 2.000 κατοίκους.
Ο τελευταίος τοίχος αρχίζει με ένα κείμενο για το παιδοσώσιμο από τους βομβαρδισμούς και δύο ενότητες φωτογραφιών. Η μία, την περίοδο που τα παιδιά συγκεντρώνονται στα δάση για να σωθούν και η δεύτερη, όταν τα παιδιά φιλοξενούνται πλέον στις Λαϊκές Δημοκρατίες.
Μια στήλη φωτογραφικού υλικού αφορά στην επίσκεψη του Πωλ Ελυάρ στην περιοχή. Ακριβώς δίπλα απλώνεται η ενότητα για την πλατιά μορφωτική δουλειά στην περίοδο δράσης του ΔΣΕ, ενώ μία ακόμα ενότητα αναφέρεται στη σημαντική συνεισφορά των σλαβόφωνων κατοίκων της περιοχής στον ΔΣΕ.
Η τελευταία ενότητα δείχνει την έκταση της Ελεύθερης Ελλάδας και τη διασπορά των δυνάμεων του ΔΣΕ στην περιοχή.
