Με αφορμή την αρθρογραφία πάνω στις πρόσφατες συμφωνίες μεταξύ της Ιταλίας και της Λιβύης, για την εκπαίδευση Λίβυων αξιωματικών γιατρών, αλλά και μάχιμων υπαξιωματικών από το Ιταλικό κράτος, παρουσιάζουμε εν συντομία το ιστορικό των σχέσεων μεταξύ των δύο κρατών. Οι εξελίξεις χρειάζονται παρακολούθηση, δεδομένης της κατάστασης στην Λιβύη – αποτέλεσμα των ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων και τις εξωτερικής πολιτικής τόσο των χωρών του ΝΑΤΟϊκού στρατοπέδου όσο και χωρών των αντίπαλων αξόνων. Η προσπάθεια της ιταλικής αστικής τάξης να εμπλακεί πιο έντονα στην Λιβύη με πρόσχημα την «ομαλοποίηση της πολιτικής κατάστασης και την σταθερότητα», μπορεί να εξελιχθεί σε αιτία αντιπαράθεσης με τους ΝΑΤΟϊκούς «συμμάχους» Γαλλία και Τουρκία, που ήδη βρίσκονται στα μαχαίρια για τις πλουτοπαραγωγικές πηγές της χώρας.
Ο πόλεμος μεταξύ Ιταλίας – Οθωμανικής Αυτοκρατορίας
Ο πόλεμος μεταξύ του Βασιλείου της Ιταλίας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ξεκίνησε τον Σεπτέμβρη του 1911 και ολοκληρώθηκε τον Οκτώβριο του 1912, με την συνθηκολόγηση του Σουλτάνου και την κατάληψη από τους Ιταλούς των τριών επαρχιών της που έμελλε να αποτελέσουν το σύγχρονο Λιβυκό κράτος: Κυρηναϊκή, Τριπολίτιδα, Φεζάν, αλλά και των Δωδεκανήσων. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία – ο μεγάλος ασθενής της Ευρώπης, όπως χαρακτηρίζονταν – παρέμενε το τελευταίο φεουδαρχικό προπύργιο γύρω από την Ευρώπη. Η διάλυσή της θα επέτρεπε την ορμητική διείσδυση ευρωπαϊκών κεφαλαίων και θα εξασφάλιζε μυθικά ποσοστά κέρδους. Με αυτή την κατάκτηση η Ιταλία θα κατάφερνε να διευρύνει τις αποικίες της και να δώσει διέξοδο σε υπερσυσσωρευμένα κεφάλαια, σε μία κρίσιμη περίοδο προπαρασκευής του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ταυτόχρονα, βρήκαν διέξοδο στην μετανάστευση.
Η αντίσταση των φυλάρχων της Λιβύης συνεχίστηκε με την στήριξη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας αλλά και με προβοκατόρικες ενέργειες της Γαλλίας μέσω των αποικιών της (Τσαντ, Νίγηρα, Αλγερία) που περικύκλωναν την Λιβύη, προκειμένου να υποσκάψει την Ιταλική κατάκτηση. Οι καταλήψεις και ανακαταλήψεις επαρχιών συνεχίζονταν μέχρι το 1915, όπου μεγάλο μέρος των Ιταλικών στρατευμάτων αποσύρθηκε προκειμένου να αξιοποιηθεί στα μέτωπα της Ευρώπης. Ωστόσο, οι «σύμμαχοι» των φυλάρχων βλέποντας την ευκαιρία ευκολότερης ανακατάληψης ιταλικών εδαφών, ξεκίνησαν τις μεταξύ τους διενέξεις, γεγονός που αντικειμενικά αποδυνάμωνε τις δυνατότητές τους.
Η παρέμβαση του Ηνωμένου Βασιλείου στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο
Το 1915 τα Βρετανικά στρατεύματα πέτυχαν σημαντικές νίκες ενάντια στις κατειλημμένες περιοχές των φυλάρχων. Το αποτέλεσμα ήταν, το 1917, οι Βρετανοί να συνάψουν συμμαχία με τον Μουχάμαντ αλ – Ιντρίς, που αργότερα έγινε ο Βασιλιάς της Λιβύης και να αναλάβουν ρόλο μεσολαβητή στις συμφωνίες μεταξύ Ιταλίας και του Ιντρίς, τον οποίον οι Ιταλοί αναγνώριζαν ως Κυβερνήτη της – αυτόνομης πλέον – επαρχίας της Τριπολίτιδας. Τον ίδιο χρόνο, πάλι με την μεσολάβηση των Βρετανών, οι δύο πλευρές κατέληξαν σε συμφωνία κατάπαυσης του πυρός, διαχωρισμού των ζωνών εκείνων που θα διοικούνταν από τους Ιταλούς και εκείνων που θα παρέμεναν υπό τον έλεγχο του Ιντρίς. Λίγο αργότερα, η Ιταλία, παρότι αναγκάστηκε να συνάψει τις προαναφερθείσες συνθήκες, προέβη σε έναν ελιγμό, παραχωρώντας αυτονομία στις επαρχίες της Τριπολίτιδας και Κυρηναϊκής, με την δυνατότητα εκλογής ενός συμβουλευτικού κοινοβουλίου. Κατάφερε έτσι να εστιάσει στα Ευρωπαϊκά μέτωπα, διατάσσονταν νέα στρατεύματα εκεί.
Η άνοδος του ιταλικού φασισμού
Το 1918, οι φύλαρχοι της Τριπολίτιδας κήρυξαν ανεξάρτητη την Επαρχία, που ωστόσο δεν κατάφερε να λειτουργήσει λόγω των εσωτερικών διενέξεων που ταλάνιζαν τις φυλές. Το ίδιο συνέβη και με την ΚυρηναΙκή, παρότι επέδειξε υψηλότερη πολιτική ενότητα, έναντι των Ιταλών. Οι παραπάνω, εξεγέρσεις και αυτονομιστικές ενέργειες, έλαβαν τέλος με την τοποθέτηση του μεγαλοεπιχειρηματία Τζουζέπε Βόλπι, ως ενδέκατου κυβερνήτη της Λιβύης. Ο Βόλπι φθάνει στην Τρίπολη τον Αύγουστο του 1921 με την συνοδεία 15.000 στρατιωτών. Στις αρχές του 1922, πιάνει επαφές με το φασιστικό κόμμα του Μουσολίνι και εισηγείται το δόγμα της «Τέταρτης Ιταλικής Ακτής», την κατάληψη δηλαδή της Λιβύης. Τον Οκτώβρη του 1922 ο Μουσολίνι, πρωθυπουργός πλέον, ενισχύει τα ιταλικά στρατεύματα της Λιβύης και στις αρχές του 1923, ο Βόλπι με το σύνθημα «Ούτε μαζί με τους φυλάρχους ούτε ενάντια στους φυλάρχους, αλλά χωρίς τους φυλάρχους», ξενικά την επιχείρηση κατάκτησης της Λιβύης, ισοπεδώνοντας τους αντιστασιακούς. Η ανταμοιβή του Βόλπι, ήταν η καρέκλα του Υπουργείου Οικονομικών της φασιστικής κυβέρνησης Μουσολίνι και στα 1934-1943, ανέλαβε την προεδρία της Γενικής Συνομοσπονδίας Ιταλών Βιομηχάνων. Εν τέλει, δεκάδες χιλιάδες Λίβυοι στάλθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στην Ιταλία όπου αξιοποιήθηκαν ως δωρεάν εργατικό δυναμικό, και εκατοντάδες χιλιάδες δούλευαν ως σκλάβοι στα έργα ανοικοδόμησης και εκσυγχρονισμού των υποδομών της Λιβύης, που ανέλαβαν Ιταλοί καπιταλιστές.
Η Λιβύη ως πεδίο επενδύσεων των Ιταλών καπιταλιστών
Μία από τις πρώτες ενέργειες των Ιταλών κατακτητών ήταν να καταργήσουν τις επαρχιακές διοικήσεις και να ενοποιήσουν την Λιβύη, εντάσσοντάς την στην Ιταλική επικράτεια και εκπληρώνοντας έτσι το δόγμα της Τέταρτης Ιταλικής Ακτής. To 1935, η φασιστική Ιταλία ξεκινά το εγχείρημα του «δημογραφικού εποικισμού», επιδοτώντας επιχειρηματίες και πολίτες, προκειμένου να εγκατασταθούν και να επενδύσουν στην Λιβύη. Έτσι, ξεκινούν τεράστια έργα οικονομικής και στρατιωτικής σημασίας, όπως η κατασκευή σιδηροδρόμου που διέσχιζε την χώρα από τα σύνορά της με την Τυνησία έως τα σύνορα με την Αίγυπτο, καθώς επίσης καινούριοι δρόμοι και μικρότερων διαδρομών σιδηρόδρομοι. Η κυβέρνηση του Μουσολίνι, αξιοποίησε τον εποικισμό και τα κύματα μετανάστευσης προς την Λιβύη, προκειμένου να εξασφαλίσει ευνοϊκότερη αντιμετώπιση του γηγενούς πληθυσμού προς το καθεστώς, να μειώσει την λαϊκή δυσαρέσκεια στην Ιταλία ως αποτέλεσμα της καπιταλιστικής οικονομικής κρίσης, αλλά και να μεταφέρει πιο έμπειρο και μορφωμένο φθηνό εργατικό δυναμικό σε ένα παρθένο πεδίο κερδοφόρων επενδύσεων.
Η Ιταλική κατάκτηση της Λιβύης λήγει με την κατάληψη των πρώην επαρχιών από τα Βρετανικά και Γαλλικά στρατεύματα το 1943 και την συνθηκολόγηση της φασιστικής Ιταλίας στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Μουχάμαντ αλ – Ιντρίς, επικεφαλής του Τάγματος των Σανούσι, ανακηρύσσεται την Λιβύη ανεξάρτητο κράτος τον Δεκέμβρη του 1951 και – με την στήριξη των Άγγλων – γίνεται βασιλιάς.
Στην προσπάθειά της να ενισχύσει την ροή κεφαλαίων και να υπερβεί τις συνέπειες της εικοσαετούς εκστρατείας των Ιταλών, η Λιβύη γίνεται μέλος του Αραβικού Συνδέσμου, αποσκοπώντας να ενισχύσει την εισροή κεφαλαίων και την διεθνή διαπραγματευτική ισχύ της. Σημαντικό κεφάλαιο για την πορεία της χώρας είναι η ανακάλυψη μεγάλων κοιτασμάτων πετρελαίου στις αρχές του 1959, που μετέτρεψε την Λιβύη σε κράτος πετρελαιοπαραγωγό και άνοιξε τις διάπλατα πόρτες για την ιδιότητα του μέλους του Οργανισμού Εξαγωγών Πετρελαιοπαραγωγών Χωρών (OPEC). Έτσι ξεκινά μία περίοδος εκρηκτικών επενδύσεων στην Λιβύη.
Ωστόσο, παρά το αυξημένο κύρος του Σοβιετικού Λαού μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τον διεθνιστικό ρόλο της ΕΣΣΔ που ενίσχυσε τις διεκδικήσεις και τις κατακτήσεις των λαών στα καπιταλιστικά κράτη, ανάγκαζε τις κυβερνήσεις να προβαίνουν σε ελιγμούς και υποχωρήσεις, στην Λιβύη το βιοτικό επίπεδο συνέχιζε να παραμένει χαμηλό. Για να αποφευχθούν νέες εντάσεις που θα διασάλευαν τον νόμο, την τάξη και θα έθεταν σε κίνδυνο την παραγωγή πετρελαίου, μία ομάδα νεαρών αξιωματικών του Λιβυκού στρατού με επικεφαλής τον Μουαμάρ Καντάφι, οργάνωσε το πραξικόπημα της 1ης Σεπτέμβρη του 1969, εκθρονίζοντας τον αλ – Ίντρις.
Η νέα διακυβέρνηση, ξεκίνησε εκδικητικό πογκρόμ ενάντια στην ιταλική κοινότητα, κρατικοποίησε όλες τις υποδομές και επέβαλε τον στρατιωτικό νόμο. Για να εξασφαλιστούν οι σκοποί του πραξικοπήματος, η κυβέρνηση υιοθέτησε σειρά μεταρρυθμίσεων που θα ενίσχυαν το λαϊκό αίσθημα υπέρ του, όπως η αύξηση του μεροκάματου για τις γυναίκες, η απαγόρευση των γάμων για τις ανήλικες και η γενική απαγόρευση γάμων χωρίς την αβίαστη συγκατάθεση των γυναικών. Ταυτόχρονα υλοποιήθηκαν έργα υποδομής που επέτρεψαν την δωρεάν πρόσβαση του αστικού πληθυσμού σε πόσιμο νερό, ενώ μέχρι το 1977 η Λιβύη είχε ξεπεράσει σε ΑΕΠ την Σ. Αραβία, καθώς επίσης εξελίχθηκε σε μία από της Αραβικές χώρες με τον πιο μορφωμένο πληθυσμό.
Υπό το βάρος αυτών των εξελίξεων, το πραξικοπηματικό καθεστώς καταφέρνει να διατηρεί ένα φιλολαϊκό προσωπείο και να παρουσιάζεται ως μία προοδευτική κυβέρνηση, μέλος για περίπου 40 χρόνια της Σοσιαλιστικής Διεθνούς, από την οποία έλαβε την ποινή της διαγραφής για τον απάνθρωπο πραξικοπηματικό της χαρακτήρα το 2011, σε μία προσπάθεια να δικαιολογηθεί η πόλεμος που προετοίμαζαν οι ΝΑΤΟϊκοί, όταν το καθεστώς Καντάφι αποφάσισε να συνάψει συμφωνίες με την Ρωσία και την Κίνα. Ακολούθησε ο εμφύλιος πόλεμος, η στρατιωτική επέμβαση των ΝΑΤΟϊκών χωρών (Ιταλία, Γαλλία, Καναδά, ΗΠΑ, Αγγλίας κ.α.) και η Αραβική Άνοιξη με τα γνωστά αποτελέσματα που μαστίζουν τους λαούς όλης της περιοχής.
Χαλκιαδάκης Χρήστος
Μεταπτυχιακός φοιτητής Γεωπολιτικής
στο Τμήμα Τουρκικών και Σύγχρονων Ασιατικών Σπουδών του ΕΚΠΑ
