Η γεωπολιτική διάσταση της σύγκρουσης Αρμενίας-Αζερμπαϊτζάν (Α)

ναγκόρνο καραμπάχ

Η  αρμενικός λαός και οι Αζέροι έχουν την «ατυχία» να βρίσκονται σε ένα στρατηγικό γεωπολιτικό και ενεργειακό σταυροδρόμι, με όλες τις τραγικές συνέπειες που βλέπουμε σήμερα. Παρ’ όλα αυτά, σχεδόν για έναν αιώνα, αυτοί οι δυο λαοί συνυπήρξαν ειρηνικά και απήλαυσαν  τους καρπούς του τόπου τους και της δουλειάς τους, παρά τις όποιες δυσκολίες και αντιφάσεις. Αυτό έγινε πράξη όσο αποτελούσαν τμήμα της ΕΣΣΔ.

Η Αρμενία, σε ένα βίο παράλληλο με την Ελλάδα, βρέθηκε σε σύγκρουση με την υπό διάλυση Οθωμανική Αυτοκρατορία, και με τη ηγεσία Αρμενίων αστών και διανοούμενων, πολλοί εξ αυτών στο εξωτερικό, ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα διεκδικούσε την κρατική-εθνική της υπόσταση.  Η χριστιανική τους πίστη, στην συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού,  κύριο χαρακτηριστικό εθνικού προσδιορισμού-διάκρισης στην περιοχή, την ορισμένη περίοδο, τους έστρεφε κοντά στη Ρωσία στον Ρωσο-Οθωμανικό ανταγωνισμό, σαν επιπλέον στοιχείο. Η Τουρκία του Κεμάλ Ατατούρκ έβλεπε στο αρμενικό έθνος έναν πληθυσμό που δύσκολα θα αφομοιώνονταν στις εθνικές επιδιώξεις και τους στόχους της τουρκικής αστικής τάξης και του κράτους της, εξού και η σκληρότητα που επέδειξε στον αρμενικό λαό.

Στρατός του Αζερμπαϊτζάν το 1918 – Σύμμαχοι των Οθωμανών / Πηγή: wikipedia

Οι Αζέροι από την άλλη, τουρκογενής πληθυσμός, στην πλειοψηφία τους Μουσουλμάνοι, αποτελούσαν μαζί με την περιοχή του βορείου Αζερμπαϊτζάν σήμερα, τμήμα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας από το 1828. Άλλο ένα σημαντικό μέρος του Αζέρικου πληθυσμού βρίσκονταν και συνεχίζει να βρίσκεται στο Βόρειο Ιράν.

Το 1918 συγκροτούνται οι Δημοκρατίες της Αρμενίας (ανατολικό τμήμα) και του Αζερμπαϊτζάν. Το ίδιο έτος συγκροτείται η βραχύβια, μόλις ενός μήνα, Υπερκαυκασιανή Ομοσπονδία, η οποία περιλάμβανε την Αρμενία, την Γεωργία και το Αζερμπαϊτζάν. Στον απόηχο του Πρώτου παγκοσμίου Πολέμου, το μεταπολεμικό μέλλον της περιοχής καθορίστηκε από τα εξής βασικά γεγονότα: Πρώτον, την Οκτωβριανή Επανάσταση και τη  συγκρότηση του πρώτου εργατικού κράτους στον κόσμο και  δεύτερον, την αποσύνθεση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και τη συγκρότηση του τουρκικού κράτους. Αυτά τα δύο γεγονότα σε συνδυασμό με την ανάγκη των μεγάλων δυνάμεων, ΗΠΑ, Βρετανία, Γαλλία, να καταπνίξουν τη Σοβιετική Ρωσία αλλά και η ταυτόχρονη προσπάθεια του καθενός να επικρατήσει στο μεταπολεμικό μοίρασμα των αγορών και σφαιρών επιρροής, έφεραν ταχύτατες εξελίξεις στην περιοχή.

 Ο ρωσικός Εμφύλιος απλώνονταν σχεδόν σε όλες τις περιοχές της πρώην Ρωσικής Αυτοκρατορίας και το Αζερμπαϊτζάν και η Αρμενία δεν έμειναν έξω από αυτήν την κρίσιμη ταξική σύγκρουση που συνέπεσε με την αρπακτική πολιτική των Μεγάλων Δυνάμεων.  Ύστερα από πολύνεκρες συγκρούσεις με τις αντεπαναστατικές δυνάμεις της περιοχής, οι οποίες στηρίζονταν από τα ιμπεριαλιστικά κράτη και κυρίως την Βρετανία, συγκροτούνται η Σοβιετικές Σοσιαλιστικές Δημοκρατίες της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν, το 1920. Το 1922 αποτελούσαν και επίσημα τμήμα της Σοβιετικής Ένωσης.

Από το Ρωσικό Εμφύλιο

Το Ναγκόρνο Καραμπάχ, περιοχή του Νοτίου Καυκάσου τμήμα της Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας του Αζερμπαϊτζάν συγκροτήθηκε ως αυτόνομη περιοχή το 1923, κάνοντας πράξη το αίτημα του πλειοψηφικού αρμενικού πληθυσμού για αυτοδιάθεση, στην περιοχή. 

Από εκεί κι έπειτα, σχεδόν για εβδομήντα χρόνια,  Αζέροι και Αρμένιοι συνυπήρξαν αρμονικά οικοδομώντας μια κοινωνία χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Παρά τις υπαρκτές δυσκολίες, την ιμπεριαλιστική επιθετικότητα και τα πολιτιστικά και πολιτικά κατάλοιπα του  προηγούμενου κοινωνικοοικονομικού σχηματισμού, οι  καυκάσιοι λαοί, διαφορετικών εθνοτήτων και παραδόσεων, ζούσαν ειρηνικά με  τους δικούς τους όρους και την δικιά τους εξουσία.

Λεωφόρος Neftchiler, στο Μπακού μετά την επικράτηση της επανάστασης 1920
Φώτο Αρχείου / Λεωφόρος Neftchiler, στο Μπακού μετά την επικράτηση της επανάστασης 1920 / Πηγή: Wikipedia

Με την υποχώρηση των βασικών αρχών της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, την  προσπάθεια επίλυσης υπαρκτών οικονομικών προβλημάτων με νόμους της αγοράς και την σταθερή προσήλωση των ισχυρών καπιταλιστικών κρατών στις γεωπολιτικά «ευαίσθητες» περιοχές της ΕΣΣΔ και των Λαοκρατικών Δημοκρατιών,  υπονομεύονταν το πολιτικό εποικοδόμημα της νέας κοινωνίας.  Οι αρχές της ειρηνικής συνύπαρξης των λαών, της αυτοδιάθεσης, του αμοιβαίου σεβασμού και οφέλους, του προλεταριακού διεθνισμού, έδιναν τη θέση τους σιγά σιγά στην καχυποψία, την αστάθεια, την αναβίωση του εθνικισμού.

Τις τελευταίες δεκαετίες η σοσιαλιστική οικοδόμηση στην ΕΣΣΔ βρίσκονταν στη λάθος κατεύθυνση και  οδήγησε στη συγκρότηση κοινωνικών στρωμάτων που είχαν συμφέρον από την ανατροπή του σοσιαλισμού. Σε αυτό το έδαφος ανέκυψε και το ζήτημα του Ναγκόρνο Καραμπάχ.

πόλεμος για το Ναγκόρνο Καραμπάχ το 1991
Πόλεμος για το Ναγκόρνο Καραμπάχ το 1991

Οι συγκρούσεις, από το 1988, σηματοδοτούσαν μια τραγική αφετηρία για τους λαούς της περιοχής. Το 1991, με την διάλυση της ΕΣΣΔ, έως το 1994 διεξήχθη ένας αιματηρός πόλεμος για το αν το Ναγκόρνο Καραμπάχ θα περάσει στην Αρμενία ή θα προσχωρήσει στο Αζερμπαϊτζάν. Με το τέλος του πολέμου οι Αρμένιοι ήλεγχαν και ελέγχουν το μεγαλύτερο μέρος της περιοχής και με μια προσωρινή κατάπαυση πυρός η περιοχή συνέχισε να είναι αυτόνομη de facto αλλά μια δημοκρατία μη αναγνωρισμένη, διεθνώς. Οι αψιμαχίες συνεχίζονται όλα τα μετέπειτα χρόνια με κορύφωση τις τελευταίες εξελίξεις, από τον Σεπτέμβριο του 2020,  όπου πραγματοποιείται γενικευμένη σύρραξη στην περιοχή, παρά τις προσωρινές εκεχειρίες. Τα θύματα της τωρινής σύγκρουσης έχουν ήδη ξεπεράσει αυτά της τελευταίας διευρυμένης σύγκρουσης του 2016.

Το ζήτημα απασχολεί ήδη εδώ και δύο δεκαετίες την διεθνή κονότητα. Όχι γιατί τους έπιασε ο πόνος, αλλά γιατί η περιοχή του Καυκάσου αποτελεί και θα αποτελέσει στη συνέχεια πεδίο διευρυμένου γεωπολιτικού ανταγωνισμού, ο οποίος σχετίζεται με την ρωσική προβολή Ισχύος, την τουρκική αναθεωρητική πολιτική, την ισχυροποίηση του βορειοατλαντικού σχηματισμού, την γεωπολιτική αναβάθμιση της Κίνας και των ρόλο και θέση των τοπικών κρατικών δρώντων. Στον Καύκασσο, αυτή τη στιγμή είμαστε θεατές μιας σύγκρουσης, η οποία ξεπερνά τα στενά όρια της Αζερο-Αρμενικής αντιπαράθεσης. 

Αλέξης Πανούσης
Μεταπτυχιακός Φοιτητής Γεωπολιτικής ανάλυσης, γεωστρατηγικής σύνθεσης και σπουδών άμυνας και διεθνούς ασφάλειας

Δείτε ακόμα...