Ανατρέχοντας στις ρίζες του Ηπειρώτικου τραγουδιού, θα αναγνωρίσουμε στους ήχους και το λόγο, τα μοτίβα του έρωτα, της ξενιτιάς και του θανάτου.
Στα Ηπειρώτικα γλέντια, στο πανηγύρι στο χωριό, υπάρχει ένα τελετουργικό: Ξεκινά πάντα με πρώτο τραγούδι να είναι πάντοτε μοιρολόι. Είτε για νεκρό, είτε για ξενιτεμένο. Στην Ήπειρο η ξενιτειά ταυτίζεται και έχει τα χαρακτηριστικά του θανάτου. Όσοι έμεναν πίσω, δεν ήξεραν αν θα ξαναδούν τους αγαπημένους, δεν ήξεραν καν, αν θα τους ξαναμιλήσουν.
Η θάλασσα φέρνει πιο γρήγορα κοντά τους ανθρώπους. Σε αντίθεση με τα δύσβατα και απόκρημνα μέρη, αφού τα βουνά δυσκόλευαν κάθε επανασύνδεση. Έφευγαν οι άνδρες και έμεναν πίσω οι γυναίκες και ήταν σαν να χήρευαν, με όλο το βάρος να πέφτει στις πλάτες τους, να φέρουν βόλτα τις οικογενειακές υποχρεώσεις, το σπίτι, τα παιδιά, τα κτήματα, τα ζώα, τα παιδιά και όλο το βιός.
Μαζικό φαινόμενο ο ξενιτεμός για την Ήπειρο και όλα τα χωριά της Πίνδου, άφηνε πίσω το μαράζι του αποχωρισμού. Σκορπίστηκαν οι Ηπειρώτες στους πέντε ανέμους, στην Αμερική, την Γερμανία, τον Καναδά, την Αυστραλία, τη Ν. Αφρική, τη Ν. Ζηλανδία. Ο ξένος τόπος είναι κόλαση και έτσι τον αφηγούνται.
Τα τραγούδια του ξενιτεμού τα αφηγούνται αυτοί που μένουν πίσω: Το ξενιτεμένο πουλί της μάνας το χαίρεται η ξενιτιά κι εκείνη έχει τον καημό του ή τώρα στα ξεχωρίσματα φιλάει ο πατέρας τον γιο, γιατί έχουνε ζωή και θάνατο και κανείς δεν ξέρει αν (και πού) θα ανταμωθούνε ξανά.
Το μοιρολόι, αυτό το μοτίβο του θανάτου έχει κοινά χαρακτηριστικά με αυτά της ξενιτιάς. Λόγια δεν έχει συνήθως το πένθος στην Ήπειρο. Το κλαρίνο ακούγεται σαν να κλαίει. Στην κατοχή λέγεται ότι ο Καρακώστας, κλαρινίστας της εποχής έκλαψε με το κλαρίνο το σκοτωμένο από τους Γερμανούς γιό του.
Ο έρωτας και η γυναίκα
Εξέχουσα θέση κατέχει, φυσικά, ο έρωτας, όπως και σε όλες τις μουσικές παραδόσεις. Το ηπειρώτικο τραγούδι για τον έρωτα είναι υπόσχεση και δράμα (ίσως παραπάνω δράμα…).
Καθώς οι άνθρωποι συναντιόντουσαν κυρίως στα γλέντια, το ερωτικό τραγούδι είναι αυτόματα κι ερωτικό κάλεσμα. Και περιέχει σχεδόν τα πάντα. Κρυφούς έρωτες, φανερούς έρωτες, παράνομους εραστές. Μερικές φορές ντυμένο με μία σχετική αγριότητα.
Στο ίδιο μοτίβο τα τραγούδια της τάβλας και του πολέμου
Τα δημοτικά τραγούδια ήταν προφορικά. Χωρίς γραμμένη μουσική. Οι στίχοι και οι ιστορίες μεταφέρονταν από στόμα σε στόμα, όπως συνέβαινε και στην υπόλοιπη χώρα. Έτσι και το τραγούδι της Ηπείρου (όπως κι όλα τα υπόλοιπα της παράδοσης).
Τα τραγούδια της τάβλας υμνούν κυρίως το γλέντι. Καλωσορίζουν την παρέα. Μιλούν για την ζωή σε ετούτο τον κόσμο.
Το μεγάλο εύρος των τραγουδιών της τάβλας επιδιώκει βαθύτερους αναστοχασμούς, προκαλεί την ανάκληση μνήμης και περισυλλογής. Είναι τραγούδι αναφοράς σε γεγονότα, πρόσωπα και προσωπικές στιγμές και σε συλλογικότητες της εποχής. Τα τραγούδια της τάβλας, το λέει άλλωστε και η λέξη – τάβλα – σημαίνει τόπος συνάντησης, όπου τρώγοντας ανοίγει η όρεξη, αλλά και η κουβέντα και εκεί στο θυμικό του καθενός, κατατίθεται το μαράζι, ο πόνος, η χαρά, η λύπη και ο θάνατος, η επιθυμία, το παράπονο και έτσι υγραίνουν και δακρύζουν τα μάτια και αναστεναγμοί σηματοδοτούν το ειδικό βάρος.
Ας ακούσουμε τον Πετρολούκα Χαλκιά σε τραγούδια και μοιρολόγια οργανικά, βουβά από λόγια, αλλά που μιλά στην ψυχή μας
Επίσης ένα Πολυφωνικό μοιρολόι, όπου ο λόγος συνοδοιπορεί με την μουσική.
Παλιός οργανικός σκοπός του Ζαγορίου με γυρίσματα.
Στο κλαρίνο ο μεγάλος Πετρολούκας
Πέτρος-Λούκας Χαλκιάς -| Δρόμοι της ψυχής
Και ας κλείσουμε την παρουσία μας στο Ηπειρώτικο μοιρολόι για τους μετανάστες «Τα ξεχωρίσματα» και το «Ένα βράδυ βγήκε ο Χάρος» σε εκπληκτική ερμηνεία από το Γιώργο Μεράντζα (Ανέκδοτη ηχογράφηση απ’ τη μουσική σκηνή Χαμάμ τον Φεβρουάριο του 2011.)
Τα ξεχωρίσματα
Αχ τώρα στα ξεχωρίσματα έλα γιέ μου να φιληθούμε,
αχ έλα γιέ μου να φιληθούμε,
ωρ γιατί έχουμε ζωή και θάνατο, ποιός ξέρει γιε μου και αν θ’ ανταμωθούμε
αχ ποιός ξέρει γιε μου και αν θ’ ανταμωθούμε.
Έλα που σε περιμένω, ταίρι μου ξενητεμένο.
Αχ αυτού μακριά που βρίσκεσαι, εκεί γιέ μου στην Αυστραλία,
Αμέρικη και Γερμανία.
Αχ στείλε μου το κορμάκι σου, σε μια γιέ μου φωτογραφία,
σε μια γιέ μου φωτογραφία.
Με τ’ εσένα θέλω να ‘μαι, και στα Τζουμέρκα καλά περάναμε.
————————–
Ένα βράδυ βγήκε ο Χάρος
Ένα βράδυ βγήκε ο Χάρος πάει να βρει βιολιά
πάει να βγει να τραγουδήσει στη φτωχολογιά.
Φάτε πιέτε και γλεντάτε όλοι ορε παιδιά
όποιος πάει στον άλλο κόσμο δεν ξαναγυρνά.
Ψεύτικη είναι η ζωή μας πως να σας το πω
ένα πρωί και μεσημέρι ένα δειλινό
Φάτε πιέτε και γλεντάτε όλοι βρε παιδιά
όποιος πάει στον άλλο κόσμο δεν ξαναγυρνά.
Φωτογραφία του παραπάνω βίντεο:
Hπειρος 1909. Kομπανία λαϊκών μουσικών (τακίμι). Mέσα στα τακίμια των μουσικών, που έπαιζαν, πλανόδιοι, τόσο στους γενέθλιους τόπους των ξενιτεμένων όσο και στους τόπους υποδοχής τους, πλάστηκε, με την επανάληψη και τον δημιουργικό εμπλουτισμό, η πολύτιμη κληρονομιά του δημοτικού τραγουδιού της ξενιτιάς. αρχείο Xριστόδουλου Kαλλίδη («Ζαγοροχώρια», Έκδοση Pιζαρείου Ιδρύματος, Αθήνα 1992).
