Πανδημία στην Ιστορία

Ιός

Άρθρο του Γιάννη Αγγέλου, Συνταγματάρχη Μηχανικού ε.α.

Η Πανδημία είναι σύνθετη λέξη από τις λέξεις παν (όλος) και δήμος (πληθυσμός). Είναι επιδημία λοιμωδών ασθενειών που εξαπλώνεται με πολύ γρήγορους ρυθμούς σε μια μεγάλη περιοχή και απειλεί το σύνολο του πληθυσμού. Έχουν παρατηρηθεί πολλές πανδημίες, όπως ευλογιάς, φυματίωσης και πανώλης. Οι πιο πρόσφατες είναι του HIV, πανδημίες γρίπης του 1918, του 2009 και του νέου κορoνοϊού 2019–20

Η πανδημία σύμφωνα με τον ΠΟΥ, ξεκινά με την μόλυνση ζώων από τον ιό, με λίγες περιπτώσεις στις οποίες τα ζώα μολύνουν ανθρώπους και στη συνέχεια φτάνει σε ένα στάδιο στο οποίο ο ιός αρχίζει να εξαπλώνεται από άνθρωπο σε άνθρωπο και τελειώνει, όταν λοιμώξεις από τον νέο ιό έχουν εξαπλωθεί σε όλο τον κόσμο. 

Πρώτος ο Όμηρός στην Ιλιάδα καταγράφει μεγάλη ασθένεια και μάλιστα σε πολεμική περίοδο. Κατά την διάρκεια του Τρωικού πολέμου, ο Αχιλλέας πολιόρκησε και κατέλαβε την Υποπλακίη Θήβη και πήρε ως λάφυρα την Χρυσηίδα, κόρη του Απολλώνιου ιερέα Χρύση και τη Βρισηίδα. Την πρώτη πήρε ως παλλακίδα ο Αγαμέμνονας και ο Αχιλλέας κράτησε την Βρισηίδα η οποία υποτίθεται ότι ξεπερνούσε σε ομορφιά την Χρυσηίδα. Ο πατέρας της Χρυσηίδας παρουσιάστηκε στον Αγαμέμνονα ζητώντας πίσω την κόρη του και προσφέροντας δώρα, αλλά ο Αγαμέμνονας αρνήθηκε και μάλιστα του συμπεριφέρθηκε με ασέβεια και αγένεια, διαπράττοντας ύβρη απέναντι στον θεό Απόλλωνα. Ο Χρύσης επέστρεψε στο ναό και προσευχήθηκε στον Απόλλωνα, ζητώντας να τιμωρήσει το στρατό του Αγαμέμνονα. Ο Απόλλωνας έριξε λοιμό στο στρατόπεδο για εννέα ημέρες. Για να σταματήσει ο λοιμός, έπρεπε ο Αγαμέμνονας να επιστρέψει την κόρη του ιερέα. Ο Αγαμέμνονας αναγκάστηκε να την επιστρέψει, όμως ήθελε να την αντικαταστήσει και απαίτησε από τον Αχιλλέα να του δώσει τη Βρισηίδα. Αυτός ήταν ένας από τους λόγους που ο Αχιλλέας ζήτησε από τη μητέρα του Θέτιδα να μιλήσει στους θεούς και να τιμωρήσει τον Αγαμέμνονα. Εκτός από αυτό, έδωσε και όρκο να μη συμμετάσχει στις μάχες του Αγαμέμνονα. 

Τέτοια φαινόμενα όπως οι πανδημίες, που πλήττουν όλο τον πλανήτη, αλλάζουν τον ρου της ανθρώπινης Ιστορίας, σε μικρό ή μεγάλο βαθμό. Ως σημαντικότερες καταγράφονται οι παρακάτω:

  1. «Λοιμός των Αθηνών» ή «Σύνδρομο του Θουκιδίδη»

Μετά τον Όμηρο και ουσιαστικά ως η πρώτη πανδημία ιστορικά, καταγράφεται το 430 π.Χ., κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο, στην πόλη-κράτος των Αθηνών. Αυτή η πανδημία ονομάστηκε «Λοιμός των Αθηνών» ή «Σύνδρομο του Θουκιδίδη». Ο λοιμός εμφανίστηκε και σε άλλες περιοχές της ανατολικής Μεσογείου, επέστρεψε δύο φορές, το 429 π.Χ. και τον χειμώνα του 427/426 π.Χ. και η καταστροφή που προκάλεσε στον πληθυσμό της Αθήνας ήταν το πρώτο μεγάλο πλήγμα για την πόλη ως προς την εξέλιξη του πολέμου. Προκάλεσε το θάνατο μεγάλου ποσοστού των κατοίκων της πόλης, ανάμεσα στους οποίους και του Περικλή μαζί με τα μέλη της οικογενείας του. Οι λεπτομερείς μαρτυρίες του Θουκυδίδη είναι ανεκτίμητες, καθώς ο ίδιος ήταν αυτόπτης μάρτυρας και είχε μολυνθεί, αλλά κατόρθωσε να επιζήσει. Ο Ιπποκράτης εκείνη την περίοδο  βρισκόταν στην πόλη και η συνεισφορά του στην αντιμετώπιση του λοιμού ήταν σημαντική.

2.  Η πανώλη του Ιουστινιανού (543 μ.Χ)

Η επιδημία, που έμεινε στην ιστορία ως η «Πανώλη του Ιουστινιανού» ξεκίνησε το 543 π.Χ. και εκτιμάται ότι ήταν υπεύθυνη για τον θάνατο 30 έως και 50 εκατομμυρίων ανθρώπων -κοντά στο 50% του πληθυσμού της Γης κατά εκείνη την εποχή. Όπως και σήμερα με τον κορωνοϊό, η πανδημία της πανώλης επί Ιουστινιανού ζημίωσε σημαντικά το εμπόριο της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, ενώ έδωσε τη δυνατότητα σε άλλους πολιτισμούς να επανακτήσουν Βυζαντινές περιοχές στη Μέση Ανατολή, τη Βόρεια Αφρική και σε τμήματα της Ασίας.

3.   Μαύρος Θάνατος (1348)

Μεταξύ 1348 και 1353 ξέσπασε μια από τις πλέον καταστροφικές πανδημίες. Πρόκειται για την πανώλη που ονομάστηκε «Μαύρος Θάνατος».  Έχασαν τις ζωές τους περίπου 25 εκατομμύρια άνθρωποι μόνο στην Ευρώπη. Μαζί με την Ασία, εκτιμάται ότι οι νεκροί ήταν από 100 έως 200 εκατομμύρια. 

Ο πληθυσμός της Ευρώπης χρειάστηκε 200 χρόνια για να επανέλθει στα προ της μαύρης πανώλης επίπεδα. Σε αυτήν αποδίδεται και το «χτύπημα» που δέχθηκε η δουλεία, καθώς από τις τεράστιες απώλειες, προέκυψαν πολλές θέσεις εργασίας, με καλές απολαβές. Με το ξέσπασμα της μαύρης πανώλης καταγράφηκαν αιματηρά πογκρόμ σε βάρος μειονοτήτων όπως οι Εβραίοι και οι Ρομά. 

4. Η φονική ευλογία (15ος – 17ος αιώνας)

Η ευλογιά άρχισε να κάνει την εμφάνισή της στην Ευρώπη κατά τον Μεσαίωνα, και εδραιώθηκε όταν αυξήθηκε ο πληθυσμός στην εποχή των Σταυροφοριών. Τον 15ο αιώνα το ποσοστό θνησιμότητας έφτανε το 30%. Από τον 15ο έως τον 17ο αιώνα περίπου 20 εκατομμύρια άνθρωποι στο «Νέο Κόσμο» της αμερικανικής ηπείρου πέθαναν (περίπου το 90% του πληθυσμού), δίνοντας τη δυνατότητα στους Ευρωπαίους να προχωρήσουν σε αποικισμούς και κατακτήσεις. Στην Ευρώπη η ευλογιά παρέμεινε η κύρια αιτία θανάτου και τον 18ο αιώνα, σκοτώνοντας κατ’ εκτίμηση 400.000 Ευρωπαίους τον χρόνο. Είναι ενδεικτικό ότι το 10% των βρεφών στη Σουηδία πέθαιναν από ευλογία ετησίως. 

5. Χολέρα (1817 – 1823)

Η πρώτη πανδημία χολέρας ξεκίνησε από τον Ινδία και εξαπλώθηκε σε γειτονικές περιοχές. Ήταν η πρώτη από τις επτά μεγάλες πανδημίες χολέρας που μέχρι σήμερα έχουν στερήσει τις ζωές σε εκατομμύρια ανθρώπους. Ο Τζον Σνόου, ένας Βρετανός ιατρός, ανέπτυξε μεθόδους για την ανακοπή της πανδημίας και το 1854 κατάφερε να απομονώσει την πηγή της χολέρας σε μια αντλία νερού στο Σόχο του Λονδίνου. Ο ΠΟΥ την έχει χαρακτηρίσει ως «ξεχασμένη πανδημία», τονίζοντας ότι το έβδομο ξέσπασμα, το 1961, συνεχίζεται μέχρι και σήμερα. Η χολέρα πλήττει περισσότερο τις μη αναπτυγμένες χώρες.

6. Η Ισπανική Γρίπη (1918)

Πανδημία που ξεκίνησε το 1918. Προσβλήθηκαν από τον ιό 500 εκατ. άνθρωποι, ενώ έχασαν τις ζωές τους πάνω από 50 εκατ. άνθρωποι σε όλο τον κόσμο. Ο ιός ήταν ο Η1Ν1 και το ξέσπασμά του ήρθε κατά τη «δύση» του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι Αρχές δημόσιας υγείας δεν είχαν κανένα πρωτόκολλο τότε πανδημίες με αποτέλεσμα τεράστιες απώλειες ζωών. Τα πρώτα κρούσματα της καταγράφηκαν στη Γαλλία τον Απρίλιο του 1918, ενώ ακολούθησαν Ιταλία, Μεγάλη Βρετανία, ΗΠΑ και Γερμανία. Τον Ιούνιο του ίδιου έτους η πανδημία έφτασε στις Ινδίες, τον Ιούλιο στη Νέα Ζηλανδία και τον Αύγουστο στη Νότιο Αφρική.

7. Η γρίπη του Χονγκ Κονγκ (1968)

50 χρόνια μετά την Ισπανική πανδημία, «γεννήθηκε» ένας νέος ιός, ο Η3Ν2. Οι απώλειες της γρίπης του Χονγκ Κονγκ σε ανθρώπινες ζωές  υπολογίζονται στο ένα εκατομμύριο. Θεωρείται ως ένας από τους πιο μεταδοτικούς καθώς το 1968, σε διάστημα δυο εβδομάδων, πρόσβαλε 500.000 ανθρώπους. Θεωρείται η πρώτη πανδημία της σύγχρονης εποχής, οι συνθήκες μετάδοσης της οποίας επιδεινώνονται από τον πολλαπλασιασμό των αεροπορικών μετακινήσεων, προκάλεσε παγκόσμια κινητοποίηση υπό τον συντονισμό του ΠΟΥ. Αναδείχτηκε για πρώτη φορά η σημασία δημιουργίας εμβολίων κατά των επικίνδυνων ιών. Από τον Νοέμβριο 1969 είναι διαθέσιμα αποτελεσματικά εμβόλια κατά της συγκεκριμένης γρίπης

8. HIV/AIDS (1981-σήμερα)

Οι πρώτες περιπτώσεις του HIV/AIDS καταγράφηκαν το 1981. Η νόσος εξακολουθεί και σήμερα να προκαλεί απώλειες ζωών. Από το 1981, 75 εκατ. άνθρωποι ήταν φορείς του HIV και περίπου 32 εκατ. έχασαν τις ζωές τους. Πρόκειται για σεξουαλικώς μεταδιδόμενο νόσημα, για το οποίο δεν υπάρχει θεραπεία. Θεωρείται ως μια επίμονη επιδημία που επηρεάζει εκατομμύρια ανθρώπων ετησίως. Παρότι δεν υπάρχει θεραπεία για το AIDS, έχουν βρεθεί μέθοδοι που μπορούν να ελέγξουν και να «φρενάρουν» τη νόσο. Τα περισσότερα περιστατικά HIV/AIDS καταγράφονται σήμερα σε χώρες της Αφρικής. 

9. SARS (2002-2003)

Το SARS (Σοβαρό Οξύ Αναπνευστικό Σύνδρομο) είναι μια ασθένεια που προκαλείται από έναν από τους επτά κορωνοϊούς που επηρεάζουν τους ανθρώπους. Ξεκίνησε από την επαρχία Γκουαντόνγκ στην Κίνα και εξελίχθηκε σύντομα σε παγκόσμια πανδημία, «αγγίζοντας» 26 χώρες. Προσβλήθηκαν πάνω από 8.000 άνθρωποι, ενώ έχασαν τις ζωές τους 774. Οι συνέπειες της πανδημίας του SARS περιορίστηκαν λόγω της ταχείας αντίδρασης των υγειονομικών Αρχών, παγκοσμίως, που επέβαλαν καραντίνες σε συγκεκριμένες περιοχές και απομόνωναν ύποπτα περιστατικά. Ο κορωνοϊός του SARS είναι κατά 86,9% όμοιος με τον νέο κορωνοϊό (SARS-CoV-2) σε ό,τι αφορά το γενετικό του προφίλ. Η έξαρση του SARS συνέβαλε στην ανάπτυξη σημαντικών πρωτόκολλων για τα νοσοκομεία (απολυμάνσεις, χρήση μασκών κ.λπ). 

10. Η Γρίπη των χοίρων ή H1N1 (2009 – 2010)

Ο Η1Ν1 του 2009 ονομάστηκε «Γρίπη των χοίρων» καθώς ξεκίνησε από γουρούνια που είχαν επαφή με ανθρώπους. Ο ιός ήταν διαφορετικός από τα συνήθη ξεσπάσματα γρίπης καθώς το 80% των θανάτων ήταν ανθρώπων ηλικίας κάτω των 65 ετών (τυπικά το 70% με 90% των θανάτων από γρίπη αφορά άτομα ηλικίας άνω των 65 ετών). Ο Η1Ν1 «δίδαξε» στην επιστημονική κοινότητα πόσο γρήγορα μπορεί να εξελιχθεί ένας ιός σε πανδημία, κατά τον 21ο αιώνα. Ειδικοί διαπίστωσαν ότι θα πρέπει να γίνονται προετοιμασίες για τέτοιες πανδημίες, ώστε να ανταποκρίνονται ταχύτερα στο μέλλον. 

11. Εμπολα (2014 – 2016)

Ο ιός Εμπολα είχε περιορισμένο πεδίο συγκριτικά με άλλες πανδημίες της σύγχρονης εποχής. Ήταν όμως εξαιρετικά θανατηφόρος. Ξεκίνησε από ένα μικρό χωριό στη Γουινέα το 2014 και εξαπλώθηκε σε γειτονικές χώρες της Δυτικής Αφρικής. Σκότωσε 11.325 ανθρώπους από τους 28.600 που προσβλήθηκαν από αυτόν. Ο Εμπολα θεωρείται ότι κόστισε 3,77 δισ.  ευρώ στη Γουινέα, τη Λιβερία και τη Σιέρα Λεόνε. Όπως και η χολέρα, τα θύματά του ήταν οι χώρες που δεν είχαν τις υποδομές για να τον αντιμετωπίσουν.

12.  Νέος κορωνοϊός, SARS-CoV-2 (2019 – σήμερα)

Ο νέος κορωνοϊός, που προκαλεί την ασθένεια COVID-19, αποκάλυψε τα τρωτά σημεία των συστημάτων υγείας, παγκοσμίως. Ο αριθμός των κρουσμάτων αυξάνεται καθημερινά, όπως και αυτός των θανάτων. Υπάρχουν εκτιμήσεις που αναφέρουν ότι θα εξαπλωθεί και, πιθανώς, θα προσβάλει το 40% με το 70% του παγκόσμιου πληθυσμού. Το Εθνικό Πανεπιστήμιο της Αυστραλίας επισημαίνει σε μελέτη του ότι ο κορωνοϊός θα προκαλέσει και ένα πλήγμα ύψους 2,1 τρισεκατομμυρίων ευρώ στο παγκόσμιο ΑΕΠ. Σε πρόσφατο δημοσίευμα της Wall Street Journal, επιδημιολόγοι παρέθεταν τα πιθανά σενάρια. Το δυσμενές σενάριο αναφέρεται σε 10.000.000  θανάτους από τον νέο κορωνοϊό, ενώ το καλό σενάριο αναφέρεται σε κάποιες δεκάδες.

Η διαφορά ανάμεσα στις διάφορες πανδημίες είναι πως η τελευταία βρίσκει μεν την παγκόσμια κοινότητα πολύ εξελιγμένη σε μέσα και τρόπους επικοινωνίας, όμως, με τρομοκρατικό τρόπο, έρχονται οι κυβερνήσεις να κλείσουν τους ανθρώπους στα σπίτια τους. 

Υπομονή και θα το περάσουμε και αυτό.

Γιάννης Αγγέλου, Σχης (ΜΧ) ε.α.,MBA, Ms’c 

Ετικέτες: ,

Δείτε ακόμα...