Το φαινόμενο Bauhaus (Μέρος II, β)

*Του Χρίστου Σκαλκώτου

Στο δεύτερο μέρος, (β) το Alt.gr παρουσιάζει το φαινόμενο BAUHAUS. Αυτή τη σπουδαία εμπειρία που εξελίχθηκε ως παράδειγμα στην Ευρώπη και όχι μόνο..


Συνεχίζοντας το οδοιπορικό μας, έχει ενδιαφέρον να υπογραμμιστεί, είναι πως η σχολή ως δημόσιο ίδρυμα, είχε φυσικά τις ανάγκες της, οι οποίες έπρεπε να καλυφθούν με κάποιο τρόπο. Αυτονόητο ότι μιλάμε για οικονομική υποστήριξη και αυτό μέσω επιχορηγήσεων της κυβέρνησης του κρατιδίου. Το κρατίδιο, μετά την ίδρυση της Δημοκρατίας στη Γερμανία, είχε μία κυβέρνηση – με κοινοβουλευτική πλειοψηφία τους σοσιαλδημοκράτες, το σοσιαλιστικό δημοκρατικό κόμμα, σε συνασπισμό με κεντρώες και αριστερές δυνάμεις. Ο λαός όμως της Θουριγγίας στην πλειοψηφία του, ήταν ακόμα προσδεμένος στην παράδοση. Στην πλειοψηφία δεξιών, συντηρητικών καταβολών, όχι μόνο στη τάξη της παλιάς αριστοκρατίας, αλλά και στη μεγάλη μάζα της αστικής τάξης.

Όπως μπορείτε να φανταστείτε, όσο και αν ο κυβερνητικός συνασπισμός της κεντροαριστεράς ήταν θετικά προσκείμενος στο κίνημα Bauhaus, (καθώς εν μέρει, έκφραση των ιδεών και των πολιτικών θέσεων της αριστεράς στο Πεδίο των Τεχνών και συνεπώς, στήριξη και συμπαράσταση από θέμα χρηματοδότησης της κυβέρνησης), εν τούτοις δεν άργησαν να εμφανίζονται τα πρώτα συμπτώματα λαϊκισμού και ρεβανσισμού της συντηρητικής δεξιάς, ενάντια στην εμπειρία Bauhaus.

Άρχισαν λοιπόν μέσω των εφημερίδων και των τότε μέσων επικοινωνίας MME, να εμφανίζονται άρθρα ενάντια στη σχολή, φυσικά θα μου πείτε, λίγο δύσκολο για τη «συντήρηση» να αξιολογεί θετικά, καταστάσεις και μεθόδους του βεληνεκούς Bauhaus, Χωρίς αυτό να σημαίνει βέβαια πως δεν υπάρχουν και πεφωτισμένοι δεξιοί. Καμία αντίρρηση, αλλά επιτρέψτε μου, η ιστορία στη διαχρονικότητα της, ανέδειξε λίγους έως ελάχιστους τον αριθμό.

Άρχισαν οι συντηρητικές εφημερίδες να σφυροκοπούν το Μπάουχαους με λαϊκισμούς του τύπου: … «με τα λεφτά τα δικά μας, των φορολογουμένων, συντηρείται μία σχολή με περίεργους καθηγητές – δασκάλους, περίεργους φοιτητές και φοιτήτριες, ακαταλαβίστικες έως επικίνδυνες μεθόδους διδασκαλίας, χωρίς στόχους που θα μπορούσαν άμεσα να συνεισφέρουν στην κοινότητα, με τρόπο παραγωγικό» και άλλα πολλά τέτοια… και πες πες πες μας προέκυψε ο καναπές SS

Έτσι λοιπόν οι πολιτικοί επεμβαίνουν στη σχολή και προκαλούν τον διευθυντή Βάλτερ Γκρόπιους, να ετοιμάσει κάτι το οποίο θα αποδείκνυε πως η χρηματοδότηση δεν πήγαινε χαμένη και πως η σχολή είχε έργο που θα μπορούσε να πείσει.

Η Έκθεση του 1923

Το 1923 έχουμε την πρώτη Έκθεση Bauhaus, των αρχών και μεθόδων, της ιδεολογίας και των παραδειγμάτων. Αποφασίστηκε από τη σχολή να οργανώσει αυτή την έκθεση όπου θα ήταν εκτεθειμένα τα project, οι ιδέες, η ιδεολογία, οι μέθοδοι της ίδιας της σχολής, ως παράγωγα της διδακτικής διαδικασίας αλλά και των παραδειγμάτων. Όλα σε έκθεση ανοιχτή στο πλατύ κοινό.

Αποφασίζετε να εκτεθεί στο κοινό ένα σπίτι, μία αρχιτεκτονική κατασκευή, η οποία θα αποδείκνυε πως εκεί μέσα στη σχολή δηλαδή, έκαναν και χρήσιμα πράγματα, όχι μόνο να σχεδιάζουν και να σφυρίζουν.

Αλλά… το 1923 στη Γερμανία υπήρχε μία οικονομική κατάσταση το λιγότερο θα λέγαμε καταστροφική. Ένας υπερπληθωρισμός… το χρήμα έχανε την αξία του μέρα με τη μέρα (οι συναλλαγές με χαρτονομίσματα γίνονταν με το ζύγι) και φυσικά, τα οικονομικά του δημοσίου ήταν το λιγότερο σε μηδενική βάση. Έτσι εμφανίζεται ένας βιομήχανος, προφανώς υποστηρικτής του Bauhaus, ο οποίος δέχεται να χρηματοδοτήσει το project, το οποίο θα έπρεπε να ήταν μικρής κλίμακας, δηλαδή όχι ένα αρχιτεκτονικό συγκρότημα αλλά μία οικία, ένα απλό σπίτι.

Γνωρίζουμε πως εκείνη την περίοδο, όπως και τις προηγούμενες περιόδους προς το τέλος του δέκατου ένατου αιώνα, το πρόβλημα στέγασης της εργατικής τάξης, ήταν τεράστιο. Τα όποια εγχειρήματα του παρελθόντος δεν είχαν δώσει αξιόλογες λύσεις, το πρόβλημα ήταν ανοιχτό. Οι λύσεις του παρελθόντος ήταν κάτι τεράστια σε ύψος οικοδομικά συγκροτήματα, με άθλιες συνθήκες υγιεινής, μικρά, σκοτεινά και απάνθρωπα διαμερίσματα, όπου σε ένα δωμάτιο ήταν στοιβαγμένη ολόκληρη μία οικογένεια. Σε αυτά, οι λίγοι «τυχεροί» έτρωγαν, κοιμόντουσαν, τα παιδιά διάβαζαν για να προετοιμαστούν για το σχολείο, έτσι λοιπόν αποφασίζουν στο Bauhaus, να προτείνουν μία λύση κατοικίας για οικογένειες της εργατικής τάξης, που θα μπορούσε ενδεχομένως, να χρηματοδοτηθεί σε πλατιά σκάλα από τους δημόσιους φορείς.

Η πρόταση όπως θα δούμε, αποτυπώνει τις ορθολογιστικές θεωρίες και την τάση του μοντερνισμού, την αισθητική της εμπειρίας Bauhaus, με όλους τους κανόνες που είχαν στη βάση τους τις θεωρίες και την ιδεολογία του κινήματος. Ένα δε πολύ σημαντικό στοιχείο που εμπεριείχε η ιδέα εν τη γενέσει του project, ήταν ο οικονομικός παράγοντας. Οικονομία και ποιότητα στη κατασκευή και όχι λιγότερο σημαντικό το θέμα του σύντομου χρόνου εκτέλεσης της κατοικίας. Εν ολίγοις, ένας κυβικός όγκος, άξονες γραμμικοί και δομές απλές, ουσιαστικές, οικονομικές, άμεσης κατασκευής και κυρίως φως, άπλετο φυσικό φως στο εσωτερικό της οικοδομικής κατασκευής καθώς ο σχεδιασμός προέβλεπε υπερυψωμένο το κεντρικό καθιστικό με τα γύρο παράθυρα.

Η κατασκευή, ως ένα από τα παραδείγματα που ήταν για την έκθεση, πραγματοποιήθηκε σε ελάχιστο χρόνο και έγινε στην περιοχή Horm λίγο έξω από τη Βαϊμάρη. Είναι γνωστή ως HausamHorm και σχεδιαστής ήταν ο αρχιτέκτονας GeorgMuche, ο ίδιος ζωγράφος και καθηγητής της σχολής. Είχε δε τη συνεργασία του Βάλτερ Γκρόπιους και του Άντολφ Μέγερ που του παρείχαν τεχνική βοήθεια για την ολοκλήρωση της κατασκευής. Για τον εξοπλισμό της κατοικίας αυτής ο Μοχόλυ Νάγκυ σχεδίασε τα φωτιστικά και ο Μαρσέλ Μπρόγερ τα έπιπλα.

Ο ίδιος ο Γκρόπιους δήλωνε πως στόχος αυτής της κατασκευής ήταν, «το μέγιστο της άνεσης, με το μέγιστο δυνατό της οικονομίας, εφαρμόζοντας τις καλύτερες τεχνικές λύσεις, με την καλύτερη διαρρύθμιση των χώρων, ως σύνθεση φορμών – σχημάτων, διαστάσεων και λειτουργικής άρθρωσης». Η χρηματοδότηση αυτής της κατοικίας έγινε από τον επιχειρηματία εμπορίας ξύλου Sommerfeld από το Βερολίνο, πρώην πελάτης του Γκρόπιους.

Παρατηρούμε λοιπόν, και αυτό είναι ένα καινοτομικό για την περίοδο στοιχείο, πως η κατοικία δεν έχει διαδρόμους. Οι διάδρομοι στην ιδεολογία Βauhaus ήταν άχρηστοι, ανεκμετάλλευτοι χώροι. Βλέπουμε πως οι χώροι, τα δωμάτια, οργανώνονται γύρω από μία κεντρική ευρύχωρη σάλα, λίγο υπερυψωμένη κατασκευή στο κέντρο, με αρκετά παράθυρα για φυσικό φωτισμό στο εσωτερικό.

Αυτή η κατασκευαστική πρόταση ήταν μία καινοτομική πρόταση, τουλάχιστον για τη Γερμανία και ήταν ένα από τα εκθέματα όπως είπαμε, μαζί με έπιπλα, πολυθρόνες, κουζίνες και άλλα. Όπως και η διαρρύθμιση της κουζίνας,… έξυπνες, πρωτοποριακές λύσεις σε ότι αφορά την επίπλωση της. Για πρώτη φορά έχουμε έναν σχεδιασμό που αποτελείται από εμβάτες (modulus) εντοιχισμένοι και βλέπουμε πόσο σύγχρονη παραμένει μέχρι και σήμερα, εκατό δηλαδή χρόνια μετά, πόσο πρωτοπόρα πρόταση.

Αυτή η ορθολογιστική τάση για λύσεις οικονομικές, χρηστικές και άνετες, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι εκπορεύονταν από μία ιδεολογία αριστερών καταβολών με κέντρο τις ανάγκες κυρίως της Εργατικής Τάξης.

Ιδιωτική αρχιτεκτονική

Παράλληλα με τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό για την εργατική τάξη, το ενδιαφέρον της σχολής είχε να κάνει καιμε την ιδιωτική αρχιτεκτονική. Με έρευνα και σχεδιασμό οικοδομικών κατασκευών μεγαλύτερων διαστάσεων. Βλέπουμε μία κατοικία δύο ορόφων, βρίσκεται στο κρατίδιο της Ρηνανίας-Παλατινάτου. Στον πάνω όροφο ήταν κατοικία και τα γραφεία. Στο ισόγειο ήταν το εργοστάσιο οινοποιίας του ιδιοκτήτη. Σήμερα μου φαίνεται πως στεγάζει ένα νηπιαγωγείο.

Βλέπουμε επίσης την άλλη κατασκευή απόλυτου χαρακτήρα Mπαουχάους μοντέλο κατοικίας των Meister (των διδασκόντων στη σχολή), όπως επίσης κάτω έχουμε την κατοικία του Γκρόπιους, προφανή έκφραση Mπαουχάους. Αυτό το στυλ γίνεται μόδα της δεκαετίας του ΄20 και του ΄30 και στην Αθήνα (σε ορισμένες περιοχές του κέντρου), αλλά και στην Ευρώπη.

Κάτω αριστερά η κατοικία του Γκρόπιους. Το 1926 ο Γκρόπιους σχεδίασε και κατασκεύασε τέσσερεις μονοκατοικίες για τους διδάσκοντες λόγω στεγαστικών αναγκών της σχολής, στο ισόγειο η κύρια κατοικία και στον όροφο το στούντιο. Κάτω δεξιά βλέπουμε μία βίλα που σχεδιάστηκε το 1930 από τον Μις βαν ντερ Ρόε στο Brno της Τσεχοσλοβακίας για λογαριασμό ενός βιομηχάνου της περιοχής (κατοικία Τούγκεντχατ), για την οποία επιμελήθηκε ο ίδιος και την εσωτερική διακόσμηση.

Μεγάλη απήχηση του ρεύματος Mπαουχάους είχαμε στις Ηνωμένες Πολιτείες, σε κλίμακες μεγέθους Ηνωμένων Πολιτειών βέβαια. Αυτό το μοντέλο επιτείνεται με τη μετανάστευση πολλών πρωταγωνιστών του Mπαουχάους κυρίως κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κυριαρχίας στην Ευρώπη και τις διώξεις του Χίτλερ.

Η τεράστια απήχηση του στυλ Bauhaus σε διεθνή επίπεδα, ήταν έργο κυρίως των WalterGropius και MeisvanderRohe, κατά κύριο λόγο στις Ηνωμένες Πολιτείες όπου δίδαξαν στη συνέχεια στα εκεί μεγάλα πανεπιστήμια.

MargareteShutter- Lihotzky

Aς δούμε λίγο τι υπήρχε στο εσωτερικό αυτών των κτιρίων. Βλέπουμε αυτό που ονομάζουμε interior design δηλαδή, το εσωτερικό μιας κουζίνας με επίπλωση modularεντοιχισμένη διαρρύθμιση, ιδέα και σχεδιασμός αυτής της κουζίνας της αρχιτεκτόνισσας MargareteShutter- Lihotzky. Μορφή στην Ιστορία της Μοντέρνας Αρχιτεκτονικής και του ΙnteriorDesign, πρωτοπορία με όλη τη σημασία της λέξης. Aυστριακή η ίδια, με σπουδές στη Βιέννη, έπειτα φοιτήτρια στο Mπαουχάους και στη συνέχεια καθηγήτρια της σχολής. Θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε τη ζωή της MargareteShutter, ένα αφιέρωμα στην αναβάθμιση της ποιότητας ζωής της Εργατικής Τάξης.

Μέσα από έρευνες, μελέτες, σχεδιασμό και λύσεις για την ανθρώπινη διαβίωση του προλεταριάτου, οι Κουζίνες Φρανκφούρτης “Frankfurter Küche” (1926), είναι δικό της επίτευγμα. Για πρώτη φορά γίνεται λόγος για εντοιχισμένα παραγωγής έπιπλα κουζίνας, με όλες τις ανέσεις για την διευκόλυνση της ζωής της νοικοκυράς και με κανόνες οικιακής οικονομίας, της νοικοκυράς συντρόφου, εργάτριας, μητέρας.

Βλέπουμε λοιπόν ότι η κουζίνα σχεδιασμένη από τη Shutter, σε τίποτα δεν διαφέρει από τις σημερινές λύσεις τύπου ΙΚΕΑ. H σπουδαία αυτή κυρία πέθανε σε ηλικία 105 ετών στη Βιέννη, έχοντας προσφέρει τις γνώσεις της, το δημιουργικό της πνεύμα σε οικιστικούς σχεδιασμούς, σε σχεδιασμό εσωτερικών χώρων και επίπλων, σε πολλά κράτη της Ευρώπης, στην Αυστρία, στην πρώην Σοβιετική Ένωση, στη Βουλγαρία και στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Σχεδιασμός Εσωτερικών Χώρων – Interior Design

Βλέπουμε στη συνέχεια έναν εσωτερικό επιπλωμένο χώρο της εποχής Μπαουχάους. Μια από τις μοναδικές αυθεντικέςφωτογραφίες εσωτερικού χώρου. Βλέπουμε την διαρρύθμιση στην επίπλωση. Τη λιτή, καθαρή, ουσιαστική γραμμή. Οι δύο φωτογραφίες είναι σχεδόν πρόσφατης φωτογράφησης, αλλά νομίζω πώς σε τίποτα δεν διαφέρει από το Interior Design της περιόδου Bauhaus.

Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν ότι τα 100 χρόνια απόστασης από την περίοδο εμπειρίας Bauhaus είναι κάτι σαν χθες. Η διαχρονικότητα της ιδέας, του σχεδιασμού των απλών και λιτών λύσεων, παραμένει ακόμα και σήμερα μοντέρνα και αισθητικά αποδεκτή παρά τα εκατό χρόνια διαφοράς. Τα έπιπλα αυτά υπάρχουν και στη σημερινή αγορά σε πρώτη ζήτηση. Ακόμα και για κατοικίες λούσου, με καθαρή, σύγχρονη, minimal αισθητική.

Να σημειώσω για την ιστορία, πως η φωτογραφία πάνω αριστερά είναι του Μοχόλυ Νάγκυ και πρόκειται για την εσωτερική διαρρύθμιση και επίπλωση της κατοικίας του. Θα ήθελα να υπογραμμίσω επίσης στο θέμα μας και μία άλλη σημαντικότατη ιστορική θεώρηση του φαινομένου Bauhaus, του ρόλου της γυναίκας στη δομή της σχολής Μπάουχαους. Τη θέση και την ισότιμη συμμετοχή των γυναικών δασκάλων στη σχολή, την προσφορά τους στο φαινόμενο – εγχείρημα BAUHAUS και τα επιτεύγματά τους σε αυτό που λέμε project, αρχιτεκτονική, interior design. Δεν είναι αυτονόητο για την περίοδο της σύντομης ζωής του Μπάουχαους, καθόλου δε άσχετο από τις ιδεολογικές θέσεις των πρωταγωνιστών της σχολής. αλλά αυτό θα το δούμε στη συνέχεια.

Ας περάσουμε τώρα στα έπιπλα.

Βλέπουμε εδώ δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα, πολυθρόνα και καναπές του MiesvandeRohe. Να αναφέρω επίσης πως τα Royalties, τα πνευματικά δικαιώματα δηλαδή αυτών των σχεδίων και άλλων πολλών, έχουν αγοραστεί πλέον από τη μεγάλη γερμανική εταιρεία Vitra, με έδρα την πόλη WeilamRhein στα σύνορα με την Ελβετία κοντά στη Βασιλεία.

Πριν μερικά χρόνια, είχα επισκεφτεί την έδρα και τον εκθεσιακό χώρο τηςVitra με την ευκαιρία της ετήσιας έκθεσης στη Βασιλεία Art Basel. Πρέπει να ομολογήσω πως αυτή μου η επίσκεψη – το 2004 αν δεν με απατά η μνήμη – αυτή μου η εμπειρία, με έβαλε στη διαδικασία της επανεκτίμησης των Εφαρμοσμένων Τεχνών. Μία επανεκτίμηση της σημασίας της μικρής κλίμακας αντικειμένων.

Η επίσκεψη αυτή ήταν για μένα αποκαλυπτική, συνειδητοποίησα το «μεγαλείο του ελάχιστου», της λεπτομέρειας. Ως γλύπτης δεν είχα εστιάσει ακόμα σε αυτό. Για την εικονοποίηση αυτής της αίσθησης θα χρειαζόταν ίσως μία ολόκληρη διάλεξη για να περιγράψω το μέγεθος της «αποκάλυψης».

Εδώ βλέπουμε αρχιτεκτονικές επεμβάσεις στις εγκαταστάσεις Vitra, επεμβάσεις μεγάλων σύγχρονων αρχιτεκτόνων μέσα στο εργοστασιακό συγκρότημα τη Vitra… Zaha Hadid, Frank Gehry, Alvaro Siza, Jean Prouve’… και μέσα, εκθέματα των μεγάλων Designers: Charles, Ray Eams, Nelson, Verner Panton, Antonio Citterio, Philippe Starck, Mario Bellini, Jasper Morrison, Alberto Meda και άλλους…..

Ας κλείσω εδώ όμως και συνεχίζω επιστρέφοντας στα έπιπλα Bauhaus.

Οι καρέκλες και οι πολυθρόνες Μπαουχάουζ είναι τα περισσότερο γνωστά παράγωγα. Οι πολυθρόνες του MiesvandeRohe επικρατούν στην αγορά και σήμερα καθώς τα αισθητικά κριτήρια εκείνης της περιόδου θεωρώ πως παραμένουν αμετάβλητα.

Αισθητικά κριτήρια σχεδιασμού, άνεσης, δηλαδή εργονομικοί κανόνες, ελαφρότητα στην κατασκευή και απλότητα κατασκευαστική. Ουσιώδης και απλός σχεδιασμός, σε απόλυτη συμφωνία με την Ιδέα Βauhaus. Ο Γκρόπιους έλεγε πως ο σχεδιασμός μιας πολυθρόνας ήταν αρκετά δύσκολος, ίσως περισσότερο και από την κατασκευή ενός κτηρίου.

Βλέπουμε επίσης μία σειρά από τραπεζάκια, απλές και ελαφριές κατασκευές με χρωματισμούς. Και εδώ, κριτήρια αισθητικά, αλλά και έξυπνες λύσεις, το πρόβλημα του χώρου σε εστίες εργατικών κατοικιών. Όσο το δυνατόν οικονομικές και απλές κατασκευαστικά λύσεις, χωρίς αυτά να επηρεάζουν το αισθητικά αποδεκτό αποτέλεσμα. Έτσι έχουμε την ιδέα τύπου ακορντεόν, κλιμακωτά σε μέγεθος τραπεζάκια, καταλαμβάνουν χώρο όσο το μεγαλύτερο και σε κάθε ευκαιρία αναπτύσσονται στο χώρο.

Ένα άλλο πολύ σημαντικό θέμα είναι οι μεταλλικοί σωλήνες, σωλήνες από τους οποίους κατασκευάζονται οι δομές αυτών των επίπλων. Οι σωληνοειδείς αυτοί ραβδί, χρησιμοποιούνται για πρώτη φορά στην ιστορία του design. Η βιομηχανία μετάλλου αρχίζει να παράγει μαζικά σωλήνες για την κατασκευή επίπλων. Οι σωλήνες αυτοί περνούν από επινικέλωση, έτοιμοι για τη βιομηχανία επίπλων. Επινόηση του Μαρσέλ Μπρόγερ παρατηρώντας την κατασκευή ποδηλάτων.

Και κάτι πιο σημαντικό… από μία ιδέα απλή μιας πολυθρόνας, γεννιέται μία νέα γραμμή βιομηχανικής παραγωγής στο μέταλλο. Σκεφτείτε πόσα χέρια θα απασχοληθούν στη βαριά βιομηχανία, σε μία περίοδο κρίσης και ανεργίας όπως αυτή της δεκαετίας του ΄20 στη Γερμανία. Δεν βλέπουμε απλά και μόνο το αποτέλεσμα, προσπαθούμε πάντα να δούμε και να καταλάβουμε το υπόβαθρο και τις παράπλευρες συνέπειες μιας ιδέας, ενός εγχειρήματος. Οι μεταλλικοί αυτοί σωλήνες, διαθέτουν ελαστικότητα, αντοχή στην πίεση βάρους, αντοχή στο χρόνο, δηλαδή διάρκεια, ευκολία και προσαρμοστικότητα σε κάθε φόρμα που ο δημιουργός έχει συλλάβει.

Όλα αυτά είναι επιτεύγματα του Μπαουχάους και δεν είναι μόνο αυτά.

Βλέπουμε λοιπόν, την περίφημη πολυθρόνα Vassily τουMarcelBrauer. Το όνομα προς τιμή του V. Κandinsky προφανώς, ένα άλλο μεγάλο κεφάλαιο στην ιστορία Bauhaus.

Αυτή η πολυθρόνα παραμένει και σήμερα, για την αισθητική του σήμερα, μια κατασκευή αναμφισβήτητης ομορφιάς. Η σύλληψη και η δημιουργία αυτής της κατασκευής, η απλότητα της από μεταλλικούς σωλήνες και δέρμα, ή και ανθεκτικό ύφασμα, παραμένει και σήμερα ένα ιδιοφυές παράδειγμα- αποτέλεσμα έρευνας.

Η παρουσίαση «Το φαινόμενο Bauhaus»

με το Μέρος ΙΙΙ, (α& β) συνεχίζεται στο επόμενο

* Χρήστος Σκαλκώτος – γλύπτης,

Επίκουρος Καθηγητής της ΑΣΚΤ Ιωαννίνων

(http://arts.uoi.gr/web/our_team/skalkotos-christos/)

Δείτε ακόμα...