*Του Χρήστου Σκαλκώτου
Στο τρίτο μέρος συνεχίζουμε σχετικά με τη σπουδαία αυτή εμπειρία, το φαινόμενο BAUHAUS. Είδαμε το κοινωνικό-πολιτικό πλαίσιο κάτω από το οποίο γεννήθηκε η σχολή, τα προβλήματα που προέκυψαν κατά τη διάρκεια της σύντομης ζωής του εγχειρήματος, είδαμε τις δυναμικές, τις αντιθέσεις και τα εμπόδια, επισημάναμε τις αρχές στις οποίες βασίστηκε αυτή η εμπειρία, τις μεθόδους, τους πρωταγωνιστές.
Είδαμε επίσης τους κανόνες του προγράμματος του κύκλου σπουδών της σχολής, συνεχίσαμε αναλυτικότερα με τα επιτεύγματα, τα παραδείγματα, τα αποτελέσματα αυτής της εμπειρίας.
Ο ρόλος των γυναικών στο Μπαουχάους.
Όπως αναφέρθηκα προηγούμενα, θεωρητικά… οι γυναίκες στις Ηνωμένες Πολιτείες είχαν πετύχει να έχουν ίσα δικαιώματα με τους άντρες. Πρακτικά όμως, σε επίπεδο αποφάσεων και σε επίπεδο διοίκησης, ήταν το αντρικό φύλο που είχε πάντα το λόγο. Αυτό βέβαια δεν ισχύει στην εμπειρία Μπαουχάους.
Στη σχολή, ο ρόλος των γυναικών ήταν πρωταγωνιστικός και ισότιμος σε ότι αφορά το interior design και το σχεδιασμό αντικειμένων καθημερινής χρήσης, προσφέροντας ίσως πολύ περισσότερα από τους άντρες, όπως επίσης και η συνεισφορά των γυναικών στη διδακτική διαδικασία, ήταν καθόλα ισότιμη.
Βλέπουμε εδώ αριστερά μία ωραία φωτογραφία τεσσάρων φοιτητριών που έχουν κολλήσει τα πρόσωπά τους στο τζάμι κάνοντας γκριμάτσες. Αυτή μας εισάγει σε μία άλλη σημαντική δραστηριότητα της σχολής, ένα γνωστικό διδακτικό πεδίο, το πεδίο της φωτογραφίας και παράλληλα, της τέχνης του φωτομοντάζ. Προηγείται βέβαια λίγων χρόνων η εμπειρία της Ρωσικής Πρωτοπορίας σχετικά με τους πειραματισμούς και τις εφαρμογές στο φωτομοντάζ.
Αλλά συνεχίζουμε με ένα άλλο σημαντικό εργαστήριο, ενταγμένο στο πρόγραμμα σπουδών του Bauhaus, το Εργαστήριο Υφαντικής σε ξύλινο χειροκίνητο τελάρο. Πρωταγωνίστρια η Anni Alberts σύζυγος του ζωγράφου Josef Alberts, σπουδαίου δάσκαλου της σχολής.
O σχεδιασμός και η ύφανση χαλιών και υφασμάτων ήταν πολύ διαδεδομένη καθώς συμπλήρωνε αποτελεσματικά τα project σχεδιασμού εσωτερικού χώρου. Βλέπουμε επάνω μία γραμμική σύνθεση που δίνει την εντύπωση ανάγλυφου ιδιαίτερης αισθητικής αξίας. Μία τρισδιάστατη θα λέγαμε εντυπωσιακή σύνθεση σειράς βιβλίων τοποθετημένα πάνω σε ράφι βιβλιοθήκης,.
Ας έρθουμε τώρα στη βασική αντίληψη και θεώρηση της σχολής Bauhaus.
Από τη γέννηση της εμπειρίας, το moto της σχολής ήταν η παραγωγή ιδεών και πρωτοτύπων, ώστε αυτά να περνούν στη συνέχεια στη μαζική βιομηχανική παραγωγή. Αυτό ήταν μία καταστατική αρχή και το “πνεύμα” του Bauhaus. Δηλαδή,… εφαρμογή, όσο το δυνατόν σε ευρεία κλίμακα, με τρόπο ώστε αντικείμενα, ιδέες ιδιαίτερης αισθητικής αξίας, να παράγονται μαζικά, ποιοτικά και να έχουν όσο το δυνατόν χαμηλές τιμές, προσιτές στο βαλάντιο της Εργατικής Τάξης.
Με βάση την αριστερή αυτή θέση και ιδεολογία, το Bauhaus ήταν συνεπέστατο στις ιδρυματικές του αρχές. Η ιδέα του έργου τέχνης, ζωγραφικής η γλυπτικής ως μοναδικότητα, η δουλειά του μοναχικού καλλιτέχνη δημιουργού με το παράγωγο του, χωρίς την άμεση απήχηση της έρευνας του στο πλατύ κοινό, δεν ενθουσίαζε κανένα μέλος της εμπειρίας Bauhaus. Στόχος τους θα λέγαμε ήταν, η δημοκρατικότητα του παραγόμενου έργου. Αυτό το βλέπουμε ξεκάθαρα στην τέχνη της χαρακτικής, στην τέχνη της εκτύπωσης, στην τέχνη του βιβλίου.
Από το Μεσαίωνα ακόμη, με την αντιγραφή των κωδίκων και τις υπέροχες ζωγραφισμένες μινιατούρες επάνω στους κώδικες, αξιολογούμε την προσφορά σπουδαίων ζωγράφων σε βάθος αιώνων. Αυτή η έννοια της δημοκρατικότητας, εφαρμόζεται απόλυτα στο φαινόμενο Bauhaus και μεταλαμπαδεύεται στη συνέχεια μέχρι και σήμερα. Φτάνει να σκεφτούμε, πόσα αντικείμενα καθημερινής χρήσης, με εμφανή αισθητικά αποδεκτά χαρακτηριστικά έχουμε και από αυτά, για πόσα δεν γνωρίζουμε την πατρότητα της σύλληψης της ιδέας, από το Προϊστορικό Λίθινο Εργαλείο μέχρι τον πρώτο λεμονοστύφτη.
Ας το αφήσω όμως αυτό και να συνεχίσουμε στο θέμα μας. Πολλοί καλλιτέχνες-δημιουργοί του Bauhaus, σχεδίασαν και παρήγαγαν πρωτότυπα τα οποία στη συνέχεια τα πουλούσαν στις βιομηχανίες για μαζική παραγωγή. Αλλά αυτά τα παράγωγα (πρωτότυπα), δεν είχαν μόνο χρηστική αξία. Την διαφορά την έκανε η Τέχνη. Η Τέχνη ως αισθητική, ως αισθητική αγωγή πρώτα (δηλαδή σπουδές) και ως αισθητικά αποδεκτό παραγωγό (προϊόν) έπειτα. Αυτή είναι η ειδοποιός διαφορά των επιτευγμάτων του Bauhaus.
Ας μην ξεχνιόμαστε όμως, αναφερθήκαμε στο πρώτο μέρος στο διαχρονικό πρόβλημα χρηματοδότησης της σχολής. Οι επιχορηγήσεις από πλευράς κυβέρνησης του κρατιδίου (δηλαδή της Θουριγγίας), ήταν πάντα αβέβαιη καθώς η διακυβέρνηση άλλαζε παραταξιακό χρώμα, εξ ου και η μετακόμιση της σχολής στο Dessau. Αλλά και εκεί όπως είδαμε, η παραμονή της ήταν σύντομη και πάλι για τους ίδιους λόγους. Οπότε, η αυτοχρηματοδότηση της σχολής ήταν συχνά ο μόνος τρόπος επιβίωσης και συνέχισης των δραστηριοτήτων του Bauhaus. Με την πώληση των σχεδίων και των πρωτοτύπων των ερευνών και με την εκχώρηση των πνευματικών δικαιωμάτων στις βιομηχανίες για μαζική παραγωγή, η σχολή μπορούσε να εξυπηρετήσει τις ανάγκες της. Τα υλικά και οι εργαστηριακές δομές της σχολής είχαν μεγάλο κόστος και αυτά έπρεπε να καλυφθούν.
Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας, η πολύ-πολιτισμικότητα και ο διεθνής χαρακτήρας της σχολής. Είπαμε ότι στη σχολή υπήρχαν πολλοί φοιτητές από διάφορα κράτη του κόσμου. Αλλά και στο σώμα των διδασκόντων υπήρχαν καθηγητές και από άλλα κράτη: Ολλανδοί, Βέλγοι, Ελβετοί, Ούγγροι, Πολωνοί, Αυστριακοί. Αυτό δεν ανταποκρινόταν με κανέναν τρόπο στο αρειανό πνεύμα του ανερχόμενου ναζισμού.
Και στο Dessau ο λαϊκισμός που χαρακτήρισε την άνοδο στην εξουσία του Χίτλερ συνεχίζεται. Ο Γερμανός υπεράνω όλων, όλοι οι άλλοι κατώτεροι, μέχρι σκουπίδια προς εξαφάνιση και αυτό για την διασφάλιση της καθαρότητας της Αρίας Φυλής. Έτσι έχουμε διωγμούς, φυλακίσεις, εξαφανίσεις, στρατόπεδα συγκέντρωσης, για να κλείσει τελικά το κεφάλαιο Bauhaus (1933).
Βλέπουμε λοιπόν αριστερά μία από τις πρωταγωνίστριες – δασκάλα Μαριάν Μπραντ, η οποία σπούδασε στο Bauhaus από το 1923 μέχρι το 1928 και παρέμεινε εκεί ως υπεύθυνη του Εργαστηρίου Μετάλλου και δίπλα έχουμε αυτό το υπέροχο σερβίτσιο του καφέ, δική της δημιουργία, με αυτές τις χαρακτηριστικές φόρμες Bauhaus, που σαφώς επηρέασε το διεθνές design στις επόμενες δεκαετίες.
Περνάμε στις επόμενες φώτο, που εκτός από την τέλεια φόρμα της Μαριάν Μπραντ αριστερά, έχουμε αυτό το επιτραπέζιο φωτιστικό του Βίλχελμ Βάγκενφεντ και τις υπέροχες φόρμες πορσελάνης.
Αριστερά πάνω βλέπουμε μία ομάδα γυναικών, φοιτητριών της σχολής και πλάι μία σύνθεση της Γκέλτρουντ Αρντ.
Όπως αναφέρθηκα προηγούμενα, η φωτογραφία αλλά και το φωτομοντάζ ήταν μεταξύ των δραστηριοτήτων της σχολής. Επάνω δεξιά, είναι ένα έργο φωτομοντάζ της Μαριάν Μπραντ που απεικονίζεται η ίδια στη σύνθεση. Το φωτομοντάζ ήταν πολύ διαδεδομένο στις συνθέσεις των στελεχών του Bauhaus και την εικαστική αυτή έκφραση τη βρίσκουμε σε όλα τα βιβλία που αναφέρονται στο αντικείμενο φωτογραφία.
Θα συνεχίσουμε τώρα και θα δούμε τις άλλες δραστηριότητες και παραγωγές της σχολής Bauhaus. Βλέπουμε και ακούμε συνήθως για το Bauhaus σχετικά με την αρχιτεκτονική, με το design, με το σχεδιασμό ως επί το πλείστον αντικειμένων, επίπλων κλπ, αλλά δεν ήταν μόνον αυτά…
Αναμφίβολα, για την μικρή χρονική διάρκεια της εμπειρίας του φαινομένου (μόλις 14 χρόνια), τα παραδείγματα είναι πολλά. Για όποιον θα έχει την ευκαιρία να επισκεφτεί το Μόναχο στη Βαυαρία, δεν πρέπει να παραλείψει να επισκεφτεί το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης και να κατέβει στις αίθουσες που φιλοξενούν σπουδαία παραδείγματα χρηστικών αντικειμένων και συσκευών σχεδιασμένα από τη σχολή Bauhaus, αλλά και επιρροών της σχολής σε άλλα κράτη όπως σχεδιαστικές παραγωγές από την Ιταλία και αλλού.
Συνεχίζεται στο επόμενο >>>>>>
* Χρήστος Σκαλκώτος – γλύπτης,
Επίκουρος Καθηγητής της ΑΣΚΤ Ιωαννίνων
(http://arts.uoi.gr/web/our_team/skalkotos-christos/)
