Κατά τον αγώνα του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας όπως και σε άλλα μεγάλα λαϊκά κινήματα ξεχωριστή είναι η συμμετοχή αξιωματικών προερχόμενων από τον αστικό στρατό στις γραμμές του. Αυτό το γεγονός αποτελεί τίτλο τιμής για το ΚΚΕ και για τους αξιωματικούς που πήραν μέρος σε αυτό το μεγάλο λαϊκό κίνημα, αποτελεί συνειδητή επιλογή των ίδιων των αξιωματικών που τάχθηκαν με το μέρος του λαού σε μια κρίσιμη καμπή της Ιστορίας.
Αξιωματικοί στο πλευρό του λαού
Ο στρατός όπως και τα σώματα ασφαλείας αποτελούν μηχανισμούς του κράτους που έχουν συγκροτηθεί, εκπαιδευτεί για να υπηρετούν την ίδια τη φύση του κράτους ως μηχανισμού βίας, για την προάσπιση των συμφερόντων της άρχουσας τάξης από εσωτερικούς και εξωτερικούς κινδύνους. Η Ιστορία έδειξε πως σε πολλές περιπτώσεις αξιωματικοί όλων των όπλων και απλοί φαντάροι αλλά και άνδρες των σωμάτων ασφαλείας, σε κρίσιμες στιγμές τάχθηκαν με το μέρος του λαού. Το παραπάνω φαινόμενο θα το δει κανείς να επαναλαμβάνεται πολλές φορές στην Ιστορία, γεγονός που κάνει τον Λένιν να το επισημαίνει ως μια νομοτέλεια. Οφείλεται στο γεγονός ότι στη συνείδηση του ανθρώπου υπάρχει η στοιχειώδης διάκριση τι είναι δίκαιο και τι άδικο. Ακόμα και άνθρωποι που έχουν εκπαιδευτεί να υπηρετούν το σύστημα της αδικίας, δεν μένουν ανεπηρέαστοι από τις επιπτώσεις που έχει το σύστημα της εκμετάλλευσης στη ζωή των εκατομμυρίων ανθρώπων του λαού. Πολύ περισσότερο σε συνθήκες ιμπεριαλιστικών πολέμων που οι επιπτώσεις είναι οδυνηρές στη ζωή του λαού. Φυσικά τα στελέχη των ενόπλων δυνάμεων στη συντριπτική τους πλειοψηφία προέρχονται από τον ίδιο τον λαό, είναι παιδιά εργατών και αγροτών, τέτοιος είναι ο κοινωνικός και φιλικός τους περίγυρος. Οπως έδειξε η Ιστορία δεν μένουν ανεπηρέαστοι από τη δράση των κομμουνιστών ως πρωτοπόρων αγωνιστών για όλα τα ζητήματα επιβίωσης του λαού και την προοπτική του. Τα παραδείγματα είναι πολλά: Στην επανάσταση του 1905 στην τσαρική Ρωσία ο αξιωματικός του πολεμικού ναυτικού Πιοτρ Πετρόβιτς Σμιτ ηγήθηκε σε εξέγερση στην Σεβαστούπολη που αγκάλιασε και τα πλοία της Μαύρης Θάλασσας. Η εξέγερση κατεστάλη και ο Σμιτ εκτελέστηκε.
Από την προσέγγιση με τον αγωνιζόμενο λαό στη δεκαετία του 1930 έως την ένταξη στον ΔΣΕ
Φυσικά δεν ήταν ο μόνος αξιωματικός που προσέγγισε το ΚΚΕ. Την ίδια περίοδο ήρθαν σε επαφή ο Μήτσος Κούκουρας, ο Στέφανος Παπαγιάννης, ο Μανώλης Μάντακας, ο Αλέκος Παπαϊωάννου.
Ο αριθμός των αξιωματικών διαφόρων όπλων που υπηρέτησαν το λαϊκό κίνημα αυξήθηκε κατακόρυφα στην περίοδο του αγώνα του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ. Στην περίοδο αυτή αξιωματικοί του στρατού ακολουθώντας τον δρόμο της τιμής και σε αντιπαράθεση με τα καλέσματα των δοσίλογων και των φευγάτων στο Κάιρο, εντάχθηκαν στις γραμμές του ΕΛΑΣ. Ο Στέφανος Σαράφης, που ανέλαβε και στρατιωτικός διοικητής του ΕΛΑΣ, καταγράφει στο σχετικό βιβλίο του ότι δημιουργήθηκε ολόκληρο ρεύμα, «ο ένας έφερνε τον άλλο». Υπολογίζει σε 700 τους αξιωματικούς της Ευελπίδων και εφέδρους που στελέχωσαν τις γραμμές του ΕΛΑΣ. Μεγάλο μέρος τους οργανώθηκε και στο ΚΚΕ.
Η πάλη του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ πέτυχε όχι μόνο την απελευθέρωση της χώρας από την ξένη κατοχή αλλά έφερε τον λαό μαζικά στο προσκήνιο. Ο λαός έμαθε να παίρνει τις τύχες του στα χέρια του, να ονειρεύεται μια καινούρια ζωή. Ηταν τέτοιος ο συσχετισμός υπέρ των λαϊκών δυνάμεων το 1944, που συγκροτούσε την ύπαρξη επαναστατικής κατάστασης στην Ελλάδα και θα μπορούσε να τεθεί το ζήτημα της κατάκτησης της εξουσίας από τον λαό. Κάτι τέτοιο δεν έγινε καθώς αυτό που λανθασμένα θεωρούνταν ώριμο στη στρατηγική του ΚΚΕ ήταν η επίτευξη αστικοδημοκρατικών αλλαγών και βελτιώσεων ως βαθμίδα προσέγγισης στον σοσιαλισμό.
Το παραπάνω έδωσε στις αστικές πολιτικές δυνάμεις τη δυνατότητα να διασώσουν και να σταθεροποιήσουν την εξουσίας τους, εξαπολύοντας άγρια τρομοκρατία σε βάρος του λαού που είχε μάθει να σηκώνει κεφάλι.
Αρχικά ως μέσο αυτοάμυνας, άρχισαν να σχηματίζονται ομάδες καταδιωκόμενων αγωνιστών που κατέφευγαν στις ορεινές περιοχές. Το 1946 οι καταδιωκόμενοι ήταν πλέον χιλιάδες, το καλοκαίρι 1946 οι ομάδες συνενώθηκαν σε συγκροτήματα ανταρτών και τα συγκροτήματα σε Αρχηγεία. Τον Οκτώβρη 1946 συγκροτήθηκε το Γενικό Αρχηγείο του ΔΣΕ.
Οι αξιωματικοί και το λαϊκό κίνημα σε σταυροδρόμι
Οι παραπάνω συνθήκες καθόρισαν και τη στάση των αξιωματικών που είχαν ενταχθεί στο ΕΑΜ – ΕΛΑΣ αλλά και στις γραμμές της Αντιφασιστικής Στρατιωτικής Οργάνωσης (ΑΣΟ) στη Μέση Ανατολή. Υπήρχαν εκείνοι που δεν συνέχισαν στον νέο αγώνα που εκ των πραγμάτων είχε τον χαρακτήρα ταξικής σύγκρουσης. Υπήρξε όμως και μεγάλη μερίδα αξιωματικών τους οποίους το κράτος κατέταξε στις λίστες του Β΄ Πίνακα, με πολλούς από αυτούς να στέλνονται σε εξορίες και φυλακές. Στις 15/7/1946 δόθηκε εντολή από την κρατική Στρατιωτική Υπηρεσία να συγκεντρωθούν αξιωματικοί με τις αποσκευές εκστρατείας τους στον Πειραιά, προκειμένου να σταλούν σε αποστολή. Ωστόσο, όσοι συγκεντρώθηκαν στάλθηκαν εξορία σε Φολέγανδρο, Πάρο, Νάξο, Σέριφο, Ικαρία, και στη συνέχεια πολλοί στη Μακρόνησο. Ενώ στις 19/9/1946 το υπουργείο Στρατιωτικών κοινοποίησε διαταγή με την οποία εξορίζονταν 33 αξιωματικοί, ανάμεσά τους οι Στέφανος Σαράφης, Ευριπίδης Μπακιρτζής, Κωνσταντίνος Τσαμάκος, Ευάγγελος Καλαμπαλίκης και Κωνσταντίνος Ματσούκας.
Ομάδα 12 αξιωματικών χρειάστηκε να αποδράσουν από τη Νάξο για να καταταχτούν στον ΔΣΕ. Η επιχείρηση απόδρασης πραγματοποιήθηκε στις 15/4/1947. Ανάμεσα στους δραπέτες ήταν και ο Δημήτρης Κούκουρας που συνελήφθη και οδηγήθηκε στη Λαμία. Στο Εκτακτο Στρατοδικείο κράτησε αγέρωχη στάση, καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε στις 13/6/1947. Ο Κούκουρας παρότι ήταν ήδη 55 ετών και είχε παλιό πολεμικό τραύμα πήρε μέρος στην απόδραση για να βοηθήσει στον αγώνα του ΔΣΕ. Και άλλοι αξιωματικοί χρειάστηκε να αποδράσουν για να υπηρετήσουν στον ΔΣΕ, όπως ο Αλέκος Παπαγεωργίου που δραπέτευσε από τις στρατιωτικές φυλακές στου Γουδή.
Στον επαναστατικό – λαϊκό στρατό
Οι αξιωματικοί που εντάχθηκαν στον ΔΣΕ θα ήταν περισσότεροι αν ο αγώνας είχε ξεκινήσει πιο έγκαιρα και στα μεγάλα αστικά κέντρα, καθώς το αστικό κράτος πρόλαβε να φυλακίσει πολλούς από αυτούς. Παρ’ όλα αυτά πολλοί ήταν εκείνοι που από τις πρώτες στιγμές συγκρότησης του ΔΣΕ στελέχωσαν τις γραμμές του, οργάνωσαν τις σχολές αξιωματικών και υπηρέτησαν στις διάφορες μονάδες του ως στρατιωτικοί διοικητές και επιτελάρχες.
Με το πρώτο διάταγμα του 1ου νόμου της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης (ΠΔΚ) και με ημερομηνία 28/12/1947 ονομάστηκαν Συνταγματάρχες: Πεζικού (Βενετσανόπουλος Β., Καλιανέσης Γ., Κατεμής Γ., Μαλτέζος Γ., Σαμαρίδης Γ.), Αεροπορίας (Μακρίδης Σ., Μανιάς Γ.), Πυροβολικού (Κιλισμανής Γ., Παπαγιάννης Σ.), Ιππικού (Σκανδάλης Ηρακλής). Αντισυνταγματάρχες: Πεζικού (Γεωργιάδης Γ., Καλλίνος Θ., Κανελλόπουλος Κ., Κονταλώνης Γ., Σταθάκης Μ., Σφακιανός Γ., Τερζόγλου Ν., Τζελέφης Θ., Τομπολίδης Π.), Πυροβολικού (Ιωσηφίδης Κ.), Αεροπορίας (Γεωργακόπουλος Γ., Ντρένας Λεωνίδας). Ταγματάρχες Πεζικού Ασούρας Γ., Καρδάσης Θ. κ.λπ. Ολοι οι παραπάνω ήταν αξιωματικοί του αστικού στρατού.
Σύμφωνα με τον υποστράτηγο του Εθνικού Στρατού Δ. Ζαφειρόπουλο: «Τα προσχωρήσαντα εις το κίνημα μόνιμα στελέχη του αστικού στρατού… ως κατέχοντα δε πολυτίμους τεχνικές γνώσεις, μεγάλως συνέβαλαν εις την συγκρότησιν του ΔΣΕ». Ο ίδιος τους παραλληλίζει με τους αξιωματικούς του ρωσικού τσαρικού στρατού που ασπάστηκαν την Οκτωβριανή Επανάσταση.1
Δίπλα στους αξιωματικούς της Σχολής Ευελπίδων πολλοί ήταν και οι έφεδροι αξιωματικοί που στελέχωσαν τον ΔΣΕ και άλλοι που εξελίχθηκαν στον στρατό στη φωτιά του πολέμου στους Βαλκανικούς, στον Α΄ Παγκόσμιο, στο Μικρασιατικό μέτωπο, στον Ιταλοελληνικό πόλεμο.
Τιμημένοι νεκροί του ΔΣΕ
Αξιωματικοί του μόνιμου στρατού που υπηρέτησαν τον ΔΣΕ και έδωσαν και τη ζωή τους πολεμώντας μέχρι την τελευταία σφαίρα είναι: ο Κώστας Μπασακίδης, ο Κώστας Κανελλόπουλος, ο Γιώργος Αρετάκης (Σφακιανός), ο Μανώλης Σταθάκης, ο Αριστείδης Λαδιάς, ο Θεόδωρος Ζαλοκώστας (Παλιούρας), ο Χαρίλαος Ασημακόπουλος, ο Κώστας Αντωνόπουλος (Κρόνος), ο Παναγιώτης Παπαδόπουλος, ο Αναστάσιος Πέτσας, ο Μενέλαος Τυπάδης, ο Τηλέμαχος Σταυραετός, ο Γιάννης Μαλαγάρης, ο Γεώργιος Σαμαρίδης (Λογοθέτης). Ο Κώστας Αυδής και ο Σωτήρης Τσιτσιπής μετά την αιχμαλωσία τους από τον αστικό στρατό αντιμετώπισαν ηρωικά το Στρατοδικείο και το εκτελεστικό απόσπασμα.
Το γραπτό τους έργο αξίζει να μελετηθεί
Στο πλαίσιο του παρόντος άρθρου είναι δύσκολο να παρουσιαστεί το σύνολο της προσφοράς των μόνιμων αξιωματικών στον ΔΣΕ. Αποτελεί ευτύχημα το γεγονός ότι διασώζονται οι μνήμες τους μέσα από το συγγραφικό τους έργο που κυκλοφορεί από τη «Σύγχρονη Εποχή» όπως τα βιβλία του Βασίλη Βενετσανόπουλου: «Παρών, μια ζωή στην πρώτη γραμμή» και του Αλέκου Παπαγεωργίου: «Εμπειρίες ενόπλων αγώνων». Τα βιβλία του Στέφανου Παπαγιάννη: «Από εύελπις αντάρτης» και του Νίκου Τερζόγλου (Πύραυλος): «Η στρατιωτική εκπαίδευση των στελεχών στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας» επανακυκλοφορούν προσεχώς.
Παραπομπή:
1. Ζαφειρόπουλου Δημ. Γ., Υποστράτηγου ε.α., «Ο Αντισυμμοριακός αγών 1945 – 1949», Αθήναι 1956, σελ. 25.
Του
Φάνη ΠΑΡΡΗ*
*Ο Φάνης Παρρής είναι μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ και του Τμήματος Ιστορίας της ΚΕ
