Δίας – Ήλιος κι αρματολάτης Αι – Λιας (1ο μέρος)

Ο ήλιος ο ηλιάτορας | ο πετροπαιχνιδιάτορας | από την άκρη των ακρώ | κατηφοράει στο Ταίναρο...
Φωτιά 'ναι το πιγούνι του | χρυσάφι το πιρούνι του
(μιλάει ο ήλιος)
Ε σεις στεριές και θάλασσες | τ' αμπέλια κι οι χρυσές ελιές | ακούτε τα χαμπέρια μου | μέσα στα μεσημέρια μου
«Σ' όλους τους τόπους κι αν γυρνώ, μόνον ετούτον αγαπώ!»
Πολλά δε θέλει ο άνθρωπος | να 'ν' ήμερος να 'ναι άκακος | λίγο φαΐ λίγο κρασί | Χριστούγεννα κι Ανάσταση (οι άνεμοι)
Άκου κι εμάς που μόλις εγυρίσαμε
| νησιά και πολιτείες που γνωρίσαμε | Κρήτη και Μυτιλήνη Σάμο κι Iκαριά | Νάξο και Σαντορίνη Ρόδο Κέρκυρα
Σπίτια μεγάλα κι άσπρα σπίτια βουερά
| πάνω στη μαύρη πέτρα πάνω στα νερά | Ξάνθη Θεσσαλονίκη Βέροια Καστοριά
| Γιάννενα Μεσολόγγι Σπάρτη και Μυστρά | Καμπαναριά και στέγες μες στη συννεφιά | κι όλα μαζί μια λύπη και μιαν ομορφιά
|-              
Ο Ήλιος ο Ηλιάτορας, Οδυσσέα Ελύτη

Ο William Tyler Olcott έγραψε στο Sun Lore of All Ages (1914), ότι η λατρεία του ήλιου -ως ειδωλολατρική απαγορεύτηκε όταν ο Χριστιανισμός κέρδισε ως θρησκευτική οντότητα.

Αυτό έχει μια βάση, αλλά έμεινε στην προσπάθεια –εδώ μιλάμε για τον Ηλιάτορα και όχι για κανένα απολειφάδι…
Ο Μαρξ θυμίζουμε χαρακτήρισε τη θρησκεία «όπιο των λαών» θεραπαινίδα της κυρίαρχης τάξης και του εκάστοτε εποικοδομήματος, εναντίον των απανταχού καταπιεσμένων και κολασμένων.

Ο δίσκος Nebra sky ένα εκπληκτικό τεχνούργημα της Εποχής του Χαλκού ανακαλύφθηκε σε δάσος της πρώην DDR (Ανατολικής Γερμανίας) το 1999

Ο Μωυσής έλεγε στους Ισραηλίτες, «προσέξτε, μήπως όταν σηκώσετε τα μάτια σας στον ουρανό και να δείτε τον ήλιο, το φεγγάρι και όλα τα αστέρια, παρασυρθείτε και θα τραβήξετε μακριά λατρεύοντας τα πλάσματα που έκανε ο θεός σας».
Ο Ιωσίας (σσ. βασιλιάς του Ιούδα 639-608 π.Χ.) κάνει λόγο για άρμα του ήλιου με φωτιές ενώ στην Παλμύρα του Λόρδου Ήλιου, πέρασε η Χαναναϊκή θεά του (γνωστή και ως «φακός των θεών») και κάπου παραδίπλα οι Akkadian, Shamash, Baal Shemesh, ο Ασσύριος Bel ο Τυριανός Baal –όλοι ήλιοι.
Οι αιγυπτιακοί λαοί λάτρεψαν τον Ρα-ήλιο, κυβερνήτη των ουρανών σαν πηγή ζωής, δύναμη και ενέργεια, φως και ζεστασιά, που έκανε τις καλλιέργειες να αυξάνονται κάθε εποχή και σύμφωνα με τον μύθο, ο ήλιος ταξιδεύει στους ουρανούς καθώς ο Ρα οδηγεί το άρμα του εκεί ψηλά.

Οι πρόγονοί μας Έλληνες τιμούσαν έναν Ήλιο -παρόμοιο με τον Ρα σε πολλές πτυχές του, το ίδιο και οι Ρωμαίοι.
Ο Όμηρος περιγράφει τον Ήλιο ως «δίνοντα φως τόσο στους θεούς όσο και στους ανθρώπους» και η λατρεία του κάθε χρόνο ήταν ένα εντυπωσιακό τελετουργικό με τεράστιο άρμα που τραβιέται από άλογα από την άκρη ενός γκρεμού προς τη θάλασσα.

Σε πολλούς ιθαγενείς Αμερικανούς της Αμερικής, όπως οι Iroquois κά. ο ήλιος πολιτισμικά αναγνωρίστηκε ως πηγή ζωής και πολλοί –ακόμη σήμερα εξακολουθούν να εκτελούν χορό του κάθε χρόνο, ως ανανέωση του δεσμών του ανθρώπου με τη ζωή, τη γη και την άνοιξη. Στους μεσοαμερικανικούς πολιτισμούς, συνδέθηκε με τους βασιλιάδες: πολλοί διεκδικούσαν θεϊκά δικαιώματα λόγω της …άμεσης καταγωγής τους από τον ήλιο.
Ως μέρος της λατρείας του Μίθρα (θεός της ηθικής, της αλήθειας και της ακεραιότητας), οι πρώτες περσικές κοινωνίες γιόρταζαν την ανατολή του ήλιου κάθε μέρα και ένα υψηλότερα αξιώματα σε έναν Μιθραϊκό ναό ήταν αυτό του ηλιόδρομου.
Η λατρεία του ήλιου έχει επίσης βρεθεί σε βαβυλωνιακά κείμενα και σε πολλές ασιατικές θρησκευτικές λατρείες.

Μ’ άλλα λόγια, τα μόνα μέρη που δεν είναι κυρίαρχος –και αυτό με επιφύλαξη είναι ο βόρειος και νότιος πόλος (θα τα δούμε αυτά αναλυτικά στο –αυριανό, 2ο μέρος του αφιερώματος στον «Ηλιάτορα τον πετροπαιχνιδιάτορα») .

Σκεφτείτε πως στην κινεζική μυθολογία (και κοσμολογία-κοσμογονία), υπήρχαν αρχικά δέκα ήλιοι στον ουρανό, που ήταν όλοι αδελφοί και έπρεπε να αναδυθούν ένας κάθε φορά, σύμφωνα με την εντολή του αυτοκράτορα Jade, αλλά ήταν όλοι πολύ νέοι και τους άρεσε να χαζεύουνε.
Έτσι μόλις αποφάσισαν να πάνε στον ουρανό για να παίξουν, πήγαν όλοι μαζί και ο κόσμος κυριολεκτικά τσουρουφλίσθηκε και καταστράφηκαν οι σοδειές.
Και τότε –ευτυχώς εμφανίστηκε από το πουθενά ένας ήρωας με το όνομα Hou Yi, που τιμάται μέχρι σήμερα και έριξε με καταπληκτική ακρίβεια εννέα βέλη σώζοντας τους ανθρώπους και τη γη.

Για να γυρίσει ο ήλιος θέλει δουλειά πολλή

Με ποιον όμως μπορούμε να ταξιδέψουμε στις ψηλές κορφές –εκεί που κάποτε κατοικούσε ο Ήλιος, όπου συναντιούνται θρύλοι, παραδόσεις, πολιτισμοί και θρησκείες αλλά και να αρμενίσουμε πλάι στους Λαιστρυγόνες, τους Κύκλωπες και το θυμωμένο Ποσειδώνα;
Και σαν ξεπέσαν οι θεοί – στη δική μας μυθολογία από την κορφή του Ολύμπου, και σε άλλες δοξασίες από τα σύννεφα, τα ψηλώματα των Ρωμαίων, τα φαράγγια της γης του Τόλκιν, τον Ρα της ερήμου ή τους πέντε ήλιους των Αζτέκων, όταν ο Ήλιος «σβήστηκε από το χάρτη» τι απέγινε το άρμα του;

Όταν μια αχνή αχτίνα έμεινε μόνο και –κατά τον νομπελίστα Salvatore Quasimodo … «trafitto da un raggio di sole ed è subito sera» -στη στιγμή απλώθηκε το μαύρο πέπλο;

Από τα παλιά χρόνια πάντα εμφανίζεται ο «από μηχανής» («θεός», που όμως είναι άνθρωπος –στους λατίνους Deus ex machina). Στην αρχαία ελληνική τραγωδία, όταν τα προβλήματα και οι συγκρούσεις που βίωναν τα πρόσωπα του έργου οδηγούσαν σε αδιέξοδο, εμφανιζόταν αναπάντεχα στη σκηνή με τη βοήθεια κάποιου γερανού της εποχής.
Έτσι έγινε και με τον Ήλιο: όταν έσβησε στις κορυφές ανέβηκε ο προφήτης Ηλίας, έχτισε το εκκλησάκι του και παρέλαβε το φως –που χωρίς αυτό η ζωή θα ήταν ένα μαρτύριο και θα είχε μείνει μόνο το «εν αρχή ην ο φόβος».
Έτσι ο αρματολάτης Αϊ – Λιας των μεταχριστιανικών χρόνων έγινε ο έφορος των καιρικών φαινομένων, αυτός που ρυθμίζει τη βροχή, τη βροντή και τον κεραυνό.
Λέει μάλιστα ο λαός πως όταν αστράφτει και βροντά είναι ο αϊ-Λιάς που πάνω στο άρμα του κυνηγάει τους διαβόλους που θέλουν να μας κάνουν κακό.

Η συνήχηση Ήλιος – Ηλίας υπήρξε η γέφυρα εννοιών μεταξύ αρχαιότητας και χριστιανισμού. Ο Ήλιος με τη θεϊκή ιδιότητα στην αρχαιότητα ταυτιζόταν με το Δία, θεό, εκτός των άλλων, των μετεωρολογικών φαινομένων και γι’ αυτό προσαγορεύεται νεφεληγερέτης, Υέτιος και Κεραύνιος.

Ο προφήτης Ηλίας αντικατέστησε το Δία των αρχαίων μας προγόνων και τους ναούς του Ήλιου στις κορυφές των βουνών, όπου βρίσκονται τα εκκλησάκια του. Το Δία το νεφοκράτη, τον κύριο του ήλιου, αλλά και της αστραπής, της βροντής και των ανέμων, δηλαδή, το ρυθμιστή των καιρικών συνθηκών.

Μ’ αυτή του την ιδιότητα ο Δίας λατρευόταν στην αρχαία Ελλάδα την ίδια εποχή που γιορτάζεται και ο προφήτης Ηλίας, δηλαδή τις πρώτες μέρες του τελευταίου δεκαήμερου του Ιούλη, κατά τα λεγόμενα κυνικά καύματα. Η ιδιότητα του προφήτη Ηλία ως ρυθμιστή των καιρικών συνθηκών, ιδιότητα που την κληρονόμησε από το νεφεληγερέτη Δία, γίνεται φανερή, ανάμεσα σε άλλα, και από τις μετεωρολογικές παρατηρήσεις που γίνονται τη μέρα της γιορτής του.

Μωσαϊκό στη συναγωγή Beth Alpha, ο Ήλιος στο κέντρο με τα ζώδια και τις 4 εποχές

Ο προφήτης Ηλίας & Αι Λιας των θαλασσινών

Ο προφήτης Ηλίας –αντίθετα με ότι πιστεύουν πολλοί, είναι προχριστιανικός -έζησε τον 9π.Χ. αιώνα. Ο βίος και τα έργα του προσδίδουν χαρακτήρα Εβραίου εθνικού ήρωα, θεού του Ισραήλ. Το σύνθημά του ήταν «διωγμός κάθε ξένης θρησκείας και επαναφορά της λατρείας του Γιαχβέ» και η διδασκαλία του έκρυβε και την αντίδραση σε κάθε νεωτερισμό.

Σύμφωνα με το συναξάρι του ζούσε σε μια σπηλιά στην κορυφή του βουνού, άνοιγε και έκλεινε τους ουρανούς, διέσχιζε στα δύο τον Ιορδάνη, είχε τη δύναμη να κατεβάζει φωτιά από τον ουρανό και να σκοτώνει τους εχθρούς, να προκαλεί βροχή και, τέλος, ανελήφθη στους ουρανούς μέσα σε πύρινο άρμα.

Ο Αϊ – Λιας συνδέθηκε με τα βάσανα των θαλασσινών. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Αϊ-Λιας ήταν ναύτης που η θάλασσα προσπάθησε πολλές φορές να τον πνίξει. Βαρέθηκε τα ταξίδια και αποφάσισε να βρει ένα μέρος που να μην ξέρουν τι είναι θάλασσα και τι καράβι. Πήρε ένα κουπί στον ώμο και τράβηξε για τη στεριά και όποιον συναντούσε τον ρωτούσε τι είναι αυτό που κρατάει στα χέρια του. Κι όσο του απαντούσαν «κουπί», τραβούσε ψηλότερα. Προχώρησε, προχώρησε και κάποια στιγμή συνάντησε έναν τσοπάνη και τον ρώτησε τι ήταν αυτό που βαστούσε. Ο τσοπάνης το κοίταξε καλά – καλά και ύστερα του είπε «ξύλο είναι». Ο Αϊ – Λιας γέλασε ικανοποιημένος και έμεινε από τότε κοντά στους ανθρώπους των βουνών.
«Στένει ολόρθο το κουπί, χτίζει μια καλύβα και αποφασίζει να μείνει εκεί όλη του τη ζωή. Για τούτο τον Αγιο Ηλία τον βάνουν πάντα στα ψηλώματα» (Ανδρ. Καρκαβίτσας).

Ο μύθος αυτός έχει τις ρίζες του σε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά επεισόδια της Οδύσσειας, Ραψωδία Λ. Οταν ο Οδυσσέας, κατά τη συμβουλή της Κίρκης, αποφασίζει και κατεβαίνει στον Άδη για να συναντήσει την ψυχή του Τειρεσία και να μάθει τι να κάνει για να γλιτώσει από τα βάσανα και το άγριο κυνηγητό του Θεού της θάλασσας, ο Τειρεσίας τού αποκρίνεται ότι σαν έρθει κάποτε στην Ιθάκη και τελειώσει με το φόνο των μνηστήρων, να μη νομίσει ότι όλα τέλειωσαν τότε.
Οφείλει να πετύχει την εξιλέωση από τον Ποσειδώνα με τον εξής τρόπο: Θα πάρει στον ώμο του ένα κουπί, το σύμβολο της ναυτικής ζωής στο βασίλειο του εξοργισμένου θεού, και θα προχωρήσει όλο και πιο πολύ προς τα μεσόγεια. Κάποτε θα φτάσει σε μέρος που οι κάτοικοί του δε θα ξέρουν τι είναι η θάλασσα, δε θα τρώνε τροφές αλατισμένες και δε θα ξέρουν τι είναι καράβι ή τι κουπί. Θα αποδείξει ότι έφτασε σε έναν τέτοιο τόπο όταν θα συναντηθεί με κάποιο στρατοκόπο και θα του απαντήσει ότι αυτό που κρατά στον ώμο του είναι «αθηρηλοιγός», δηλαδή πλατύ ξύλινο φτυάρι με το οποίο λικνίζουν τα αλωνισμένα στάχυα. Φτάνοντας εκεί συνεχίζει ο Τειρεσίας, ο Οδυσσέας οφείλει να μπήξει όρθιο στη γη το κουπί και να θυσιάσει στον Ποσειδώνα. Σύμφωνα με τους μελετητές του Ομήρου, ο τόπος αυτός είναι η Ήπειρος.

ℹ️  Με πληροφορίες από τον Ριζοσπάστη

Το σκίτσο είναι του Άκη Παρασόγλου, δημοσιευμένο στο «Ριζοσπάστη» το 1983

Επιμέλεια: Γιάννης Παπαγιάννης

Ετικέτες:

Δείτε ακόμα...