Τετραήμερη ιστορική εκδρομή στον Γράμμο και το Βίτσι πραγματοποίησε το τετραήμερο Παρασκευή 26 – Δευτέρα 29 Ιουνίου, το Τμήμα της ΚΕ του ΚΚΕ για τις Ενοπλες Δυνάμεις και τα Σώματα Ασφαλείας, με τη συμμετοχή αξιωματικών ε.α, στο πλαίσιο των «Ιστορικών Διαδρομών» που είναι αφιερωμένες στα βήματα των μαχητών του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ) και των αγωνιστών του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ.
Η εκδρομή περιελάμβανε επισκέψεις σε ιστορικούς τόπους, μνημεία, μουσεία και χώρους μαχών που συνδέονται με τις κορυφαίες αναμετρήσεις της περιόδου 1948-1949 στον Γράμμο και το Βίτσι.
Καθοριστική ήταν η συμβολή του σ. Θανάση Λεκάτη, μέλους του Τμήματος Ιστορίας της ΚΕ του Κόμματος όπου πραγματοποιεί τις ιστορικές παρουσιάσεις και αναλύσεις για τις μάχες, τις επιχειρήσεις και τη δράση των δυνάμεων του ΔΣΕ στην περιοχή, ζωντανεύοντας στα μάτια μας τις μεγάλες στιγμές ηρωισμού, την καθημερινή ζωή των μαχητών, τις κινήσεις τους στους ορεινούς όγκους, ξεχωρίζοντας ορισμένες απ’ τις πιο συγκλονιστικές στιγμές που συγκινούν βαθύτατα και διδάσκουν.
Κατά το τετραήμερο, με σταθμό εξόρμησης το Νεστόριο επισκεφθήκαμε το Μουσείο ΕΑΜ – ΕΛΑΣ – ΔΣΕ στο χωριό καθώς και τα αντίστοιχα σε Θεοτόκο και Καλλιθέα Πρεσπών, τη νοσοκομειούπολη του ΔΣΕ λίγο έξω απ’ την Γράμμουστα αλλά και τα χειρουργεία στο Τύρνοβο. Το πρόγραμμα περιελάμβανε ακόμη στάσεις και ξεναγήσεις σε χώρους ιστορικής σημασίας στον Μαυρόκαμπο, την Κώττα, τη Μικρολίμνη, τους Ψαράδες, καθώς και επισκέψεις στην Ιεροπηγή, το Πισοδέρι και τη Φλώρινα όπου ολοκληρώθηκε η ιστορική μας εξόρμηση στο μνημείο για τους νεκρούς μαχητές του ΔΣΕ.
Παρουσιάζουμε σήμερα την δεύτερη ημέρα της επίσκεψης.
2η ημέρα: Γράμμουστα – Νοσοκομειούπολη του ΔΣΕ, Μουσείο ΔΣΕ στη Θεοτόκο και μνημείο ΔΣΕ στη Λυκόρραχη
Στις 07:30 το πρωί, είχαν, πλέον, όλοι ξυπνήσει. Κυριαρχεί ακόμη η πρωινή δροσιά λίγα μέτρα ψηλότερα απ’ τον Αλιάκμωνα και ο ενθουσιασμός για το σημερινό πρόγραμμα.
Γράμμος. Η διαδρομή μας σήμερα θα περιλαμβάνει σημεία που εκτείνονται σ’ ένα μεγάλο τμήμα του ορεινού όγκου, απ’ το «τέλος του δρόμου» στη Γράμμουστα έως την Θεοτόκο και τη Λυκόρραχη.
Η διαδρομή μας θα καλύψει ένα τόξο 50χλμ στο ανατολικό τμήμα του βασικού ορεινού όγκου του Γράμμου, απ’ το χωριό «Γράμμουστα» και τις ψηλές κορφές, έως το Κεφαλοχώρι και τη Θεοτόκο στον Σαραντάπορο.
Πρώτη, μικρή στάση στο χωριό «Γράμμουστα». Εδώ ξεδιπλώνεται ένα μεγάλο αμφιθέατρο με αλπικά λιβάδια και ελάχιστα, πλέον, ζώα να βοσκάνε στις πλαγιές, δίπλα στις πηγές του Αλιάκμωνα. Σκίρτση και 2520.
Εδώ, περίπου 8.500 μαχητές του ΔΣΕ κατορθώνουν έπειτα από σκληρές μάχες 70 ημερών στον Γράμμο να ελιχθούν προς το Βίτσι κάνοντας κουρελόχαρτο το σχέδιο «Κορωνίς».
Η εκστρατεία του αστικού στρατού στον Γράμμο ενάντια στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας με την κωδική ονομασία «Κορωνίς», κράτησε 70 μέρες και ήταν η μεγαλύτερη σε διάρκεια και σκληρότητα σύγκρουση του ένοπλου ταξικού αγώνα.
Στη μάχη της βόρειας Πίνδου ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας παρέταξε περίπου 10.000-11.000 μαχητές και μαχήτριες, ενώ ο αστικός στρατός παρέταξε πάνω από 90.000-100.000 άνδρες, άρτια εξοπλισμένους με όλα τα σύγχρονα μέσα. Η διαφορά στα μέσα πυρός ήταν πολύ πιο μεγάλη, 1 προς 50 (Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ, τόμος Β2, σελίδες 360 έως 364).
Εδώ δόθηκαν και μερικές απ’ τις τελευταίες σκληρές μάχες τον Αύγουστο του 1949. Και μια συγκλονιστική ιστορία ηρωισμού, που ο Θανάσης θα μας αφηγούνταν αργότερα, στο νεκροταφείο της Νοσοκομειούπολης του ΔΣΕ, στη «Σκάλα», δίπλα στη Γράμμουστα.
«Να εκεί», στο γεφυράκι του Αλιάκμωνα στη θέση Σκάλα, ήταν η διμοιρία που κλήθηκε να καλύψει τη διαφυγή του Τάγματος του ΔΣΕ από τον ασφυκτικό κλοιό του αστικού στρατού. Εκεί ο νεότερος μαχητής του ΔΣΕ μαζεύει τα κομματικά βιβλιάρια των συντρόφων του έπειτα από οδηγία του διμοιρίτη. «Πάρ’ τα και πήγαινε πάνω, πες τους ότι θα πέσουμε μέχρι ενός».
Στη νοσοκομειούπολη του ΔΣΕ
Αφήνοντας το χωριό και κατευθυνόμενοι προς το νοσοκομείο του ΔΣΕ, περνούμε απ’ το σημείο που κάποτε υπήρχε το χωριό, Βέρτινικ και φτάνουμε στην «είσοδο» του δασικού δρόμου που οδηγεί για το νοσοκομείο.
Το υπαίθριο μουσείο που σήμερα μπορούμε να επισκεφθούμε βρίσκεται εκεί χάρη στην κοπιαστική προσπάθεια, στην οποία συμμετείχαν με μπόλικη εθελοντική δουλειά μέλη και φίλοι του Κόμματος από όλη τη χώρα, όπως και οι ντόπιοι που αγκάλιασαν το εγχείρημα, στηρίζοντάς το με κάθε τρόπο.
Τα λόγια του Νώντα Σακελλαρίου, του διευθυντή της Υγειονομικής Υπηρεσίας του ΔΣΕ, με τα οποία ξεκινά και η διαδρομή του μουσείου, παίρνουν σάρκα και οστά, σαν ένα χρέος που εκπληρώνεται:
«Εγινε μια αντάρτικη νοσοκομειούπολη πολύ καλή. Ισως θα υπάρχει και τώρα, έστω και κατεστραμμένη, που θα μπορούν οι νεότεροι να την επισκέπτονται και να θαυμάζουν τι μπορεί να φτιάσει ο λαός όταν το καταλαβαίνει δικό του».
Και όλοι μας την θαυμάσαμε.
Λίγα λόγια για το νοσοκομείο του ΔΣΕ:
Το κεντρικό νοσοκομείο του ΔΣΕ άρχισε να κατασκευάζεται την άνοιξη του 1948. Ο στόχος ήταν να μπορεί να περιθάλψει 1.200 τραυματίες. Βρέθηκε το κατάλληλο μέρος σε δασωμένη περιοχή σε υψομετρική ζώνη 1.400 μ. Μετακινήθηκαν από το μέτωπο χτίστες, μαραγκοί και άλλες ειδικότητες.
Η επίβλεψη του έργου ανατέθηκε στον Μιχάλη Σουμελίδη. Τους μήνες Απρίλη – Μάη του 1948 κατασκευάστηκαν οι υποδομές, τα κτήρια, τις περισσότερες φορές πάνω σε βάσεις – θεμέλια από πέτρα, καθώς και οχυρωματικές κατασκευές με την τοποθέτηση κορμών δέντρων σε επάλληλες σειρές για αυξημένη προστασία από τους βομβαρδισμούς.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι θάλαμοι νοσηλείας, το φαρμακείο, τα μαγειρεία, οι χώροι αποστείρωσης, άλλοι βοηθητικοί χώροι, αλλά και ο χειρουργικός θάλαμος στον οποίο υπήρχε δυνατότητα να χειρουργούν ακόμα και τρεις γιατροί ταυτόχρονα. Να σημειώσουμε ότι στο χειρουργείο υπήρχαν τρομακτικές ελλείψεις και δύσκολες και ακατάλληλες συνθήκες που σε μεγάλο βαθμό οι γιατροί και το υγειονομικό προσωπικό τις ξεπερνούσαν προσφέροντας τις υπηρεσίες τους σε συνθήκες μάχης με αυτοθυσία και ηρωισμό.
Το πρώτο υδροηλεκτρικό έργο στην Ελλάδα!
Εκεί, στη νοσοκομειούπολη υπήρχε κάτι που για την εποχή ήταν πραγματικά πρωτοποριακό: Τα χειρουργεία λειτουργούσαν με ηλεκτροφωτισμό που προερχόταν από την αξιοποίηση ενός μικρού καταρράκτη για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας!
Ξεκινώντας την ανάβαση μας μέσα απ’ τον δασικό δρόμο ήπιας κλίσης, αρχίζεις να παρατηρείς, να σκέφτεσαι. Φαντάζεσαι τη διαδρομή των τραυματιοφορέων, στην πλειοψηφία τους γυναίκες.
Πλησιάζοντας τον κύριο όγκο των κτισμάτων του νοσοκομείου, εμφανίζεται μπροστά στον επισκέπτη η ένοπλη φρουρά του νοσοκομείου. Δύο αγέροχα παλικάρια με τα αυτόματα στα χέρια, νέες γυναίκες μαχήτριες με τα τουφέκια και τα πολυβόλα τους.
Ανεβαίνοντας τον δρόμο και τα μονοπάτια, ανακαλύπτουμε βήμα βήμα την ιστορία του νοσοκομείου.
Συναντάμε τα πρώτα κτίσματα, τις ψηφιακές αναπαραστάσεις των θαλάμων. Κατασκευές που χρειάστηκαν αμέτρητους τόνους από πέτρες και ξυλεία που μεταφέρθηκαν στην καρδιά του Γράμμου.
Μαζί με αυτά, παρουσιάζονται και άλλα στοιχεία, αναδεικνύοντας ότι πράγματι το νοσοκομείο αποτελούσε μια ολόκληρη πολιτεία. Πέρα από τα οχυρωματικά έργα, τα καταφύγια προφύλαξης από τους βομβαρδισμούς, υπήρχαν μια σειρά από βοηθητικοί χώροι, ακόμα και αμφιθέατρο ψυχαγωγίας.
Γύρω μας αντικρίζουμε συνεχώς πεύκα σημειωμένα με αριθμητικές ενδείξεις «ΔΣΕ 14».
Ορισμένα από τα μοναδικά ντοκουμέντα της έκθεσης που παρουσιάζονται για πρώτη φορά, είναι οι καταστάσεις και οι κατάλογοι με τα ονόματα του νοσηλευτικού, του χειρουργικού και άλλου προσωπικού του νοσοκομείου, όπως και των οικοδόμων που το έχτισαν.
Συνεχίζοντας αντικρίζουμε φωτογραφίες από τα χειρουργεία και τους θαλάμους, εκεί που νυχθημερόν γινόταν πραγματικότητα το θαύμα του Γράμμου. Τα στοιχεία είναι συγκλονιστικά. Μόλις το 2% των ασθενών έμειναν μόνιμα ανάπηροι, ενώ πάνω από τους μισούς τραυματίες κατάφεραν να επιστρέψουν στα θέατρα των αιματηρών μαχών μέσα σε έναν μήνα από τη νοσηλεία τους. Η θνησιμότητα των τραυματιών από τραύματα κρανίου που χειρουργήθηκαν έφτασε μόνο το 10%, ενώ στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο έφτασε το 45% και στον Α’ το 80%.
Πάνω στα δύο ατσάλινα πάνελ που στέκουν στο υψηλότερο σημείο, δεσπόζουν οι φωτογραφίες από δύο κοπέλες, νοσοκόμες της Υγειονομικής Υπηρεσίας του ΔΣΕ.
Στο κέντρο της νοσοκομειούπολης του ΔΣΕ στον Γράμμο δεσπόζει το μήνυμα της ΚΕ του ΚΚΕ:
«Η οργάνωση και λειτουργία του Νοσοκομείου στον Γράμμο, καθώς και το έργο της Υγειονομικής Υπηρεσίας του ΔΣΕ είναι ένας ακόμα άθλος του ΔΣΕ.
Χτίστηκε και λειτούργησε μία ολόκληρη νοσοκομειούπολη που δίκαια προκαλεί τον θαυμασμό μας. Σε συνθήκες συνεχών μαχών για 70 μέρες, οι υγειονομικές υπηρεσίες του νοσοκομείου πρόσφεραν πολύτιμες υπηρεσίες σώζοντας από βέβαιο θάνατο χιλιάδες μαχητές και μαχήτριες του ΔΣΕ.Η νοσοκομειούπολη του ΔΣΕ αποτελεί ένα ακόμα σύγχρονο μνημείο ενταγμένο στο δίκτυο μουσείων και μνημείων των αγώνων του λαού μας στον Γράμμο – Βίτσι.
Η πίστη στο δίκιο του αγώνα, η αυτοθυσία και ο απαράμιλλος ηρωισμός των μαχητών και των μαχητριών του ΔΣΕ σε όλα τα μέτωπα του αγώνα θα αποτελούν πάντα για τις νεότερες γενιές μια ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης, παραδειγματισμού και ακούραστης προσφοράς στον αγώνα για το δίκιο και την προκοπή του λαού, για τη δικαίωση των πόθων και της θυσίας της ένδοξης γενιάς της Εθνικής Αντίστασης και του ΔΣΕ.
Τιμή και δόξα στον ΔΣΕ».
Ο δρόμος συνεχίζει μέχρι το νεκροταφείο του νοσοκομείου. Ένα ρίγος σε διαπερνά. Αφήνοντας ένα γαρύφαλλο δίνουμε και μία υπόσχεση, θα συνεχίσουμε στα βήματα τους.
Ο Θανάσης αφηγείται την ιστορία της διμοιρίας που έμεινε πίσω. Τα βιβλιάρια τους όχι. Η θυσία τους ζωντανή.
Επιστρέφουμε και ακολουθούμε το μονοπάτι που περνάει μέσα απ’ την νοσοκομειούπολη φτάνοντας και πάλι στο δρόμο όπου θα συνεχίσουμε για το χωριό Θεοτόκος.
Στο μουσείο –μνημείο του ΔΣΕ στη Θεοτόκο
Διασχίζοντας τον δρόμο παράλληλα στον Σαραντάπορο, τον ποταμό με την μεγάλη όχθη, παρατηρούμε άφθονο νερό να διατρέχει την κύτη του. Σπάνιο τέτοια εποχή.
Φτάνοντας στο χωριό, κατευθυνόμαστε αμέσως για το μουσείο.
Αντικρίζουμε το μνημείο του ΔΣΕ που δεσπόζει. Ένα μεγάλο τρισδιάστατο «Δ». Μπροστά του τοποθετήθηκε ένα απ’ τα θρυλικά κανόνια του ΔΣΕ. Πρόκειται για ένα κανόνι «Rheinmetall» των 75 χιλιοστών, με βελινεκές 5 χιλιομέτρων.
Στον αυλόγυρο, περισσότερα από 400 ονόματα, ταξινομημένα ανά χωριό, βρίσκονται αναρτημένα στις πλάκες που περιβάλλουν το μνημείο.
Και δίπλα, το μουσείο, με φωτογραφικό και άλλο υλικό που αφορά τους αγώνες, την προσφορά, τις θυσίες των χωριών του Γράμμου και του Σμόλικα, των κατοίκων αυτών των ηρωικών χωριών.
Προσφορά ανεκτίμητη σε έμψυχο υλικό, τροφή και ρουχισμό, στην κατασκευή οχυρωματικών έργων, στις υγειονομικές υπηρεσίες, στη συγκέντρωση πληροφοριών, στην οργάνωση της λαϊκής πολιτοφυλακής και στους λαογέννητους θεσμούς της κοινωνικοπολιτικής ζωής.
Το μουσείο – μνημείο έγινε δυνατό να κατασκευαστεί χάριν της πολύτιμης προσφοράς που έκανε η οικογένεια Ζούνη, ο Βασίλης, ο Νίκος, ο Αποστόλης, η Βάσω, η Ελένη, η Ζωή. Παραχώρησαν στο ΚΚΕ το σπίτι και το γύρω χώρο στη μνήμη του πατέρα τους, του αξέχαστου Χρήστου Ζούνη, που τίμησε ως το τέλος της ζωής του τον τίτλο του μέλους του Κόμματος. Δε λύγισε μπροστά σε καμιά δυσκολία και δεν ήταν λίγες.
Αξίζει να αναφέρουμε ότι κατά τη διάρκεια των εγκαινίων τον Αύγουστο του 2017, ο εγγονός του Χρήστου Ζούνη σημείωσε: «Τούτο το ιστορικό μνημείο, εδώ στην καρδιά του Γράμμου, φαντάζει καντήλι που σιγοκαίει στη μνήμη των συντρόφων που χάθηκαν και φάρος που φωτίζει τους αγώνες κατά της εκμετάλλευσης».
Μπαίνοντας στο μουσείο, ένας μεγάλος χάρτης της περιοχής του Γράμμου αποτυπώνει θέσεις του Δημοκρατικού Στρατού και σύγχρονες φωτογραφίες από τοποθεσίες, τις οποίς μπορεί κανείς να επισκεφθεί μέσα από ένα τεράστιο δίκτυο δασικών δρόμων και μονοπατιών που απεικονίζονται.
Απέναντι μπροστά, ένα ξύλινο γλυπτό για τους μαχητές του ΔΣΕ, ένα χωνί, απ’ αυτά που συχνά αντηχούσαν στις πλαγιές των κορφών ανάμεσα στη βοή των όπλων και μία μάσκα.
Παρά μέσα, ένα αντιαρματικό και χάρτες ναρκοθέτησης.
Δεκάδες φωτογραφίες που αποτυπώνουν μαχητές και μαχήτριες του ΔΣΕ, τα καθαρά τους πρόσωπα.
Στη Λυκόρραχη
Δίπλα στη Θεοτόκο, βρίσκεται το Κεφαλοχώρι και το μνημείο του ΔΣΕ στη Λυκόρραχη.
Πρόκειται για σημείο που βρίσκεται σ’ ένα μικρό ύψωμα που ελέγχει ολόκληρο το πέρασμα του Σαραντάπορου απ’ τα Ανατολικά στα Δυτικά.
Ανηφορίζουμε στο μονοπάτι, έχει πάει πια, μεσημέρι. Φτάνοντας στο μνημείο μετά από 15’ περπάτημα ανοίγονται μπροστά μας τα απέναντι υψώματα του Σμόλικα.
Το μνημείο είναι σχεδιασμένο έτσι ώστε κάθε του πλευρά να βλέπει σε σημεία που έγιναν οι σημαντικότερες μάχες ή σε περιοχές που έδρευαν σημαντικά επιτελεία του ΔΣΕ και του ΚΚΕ το 1948. Στη βάση του μνημείου υπάρχει τμήμα του πυροβόλου του ΔΣΕ, με το οποίο έγιναν βολές στη μάχη στα Πατώματα.
Από κάτω, σκαμμένο μέσα στο βουνό, το πολυβολείο που βλέπει προς τα δυτικά του Σαραντάπορου.
Εδώ ολοκληρώνεται και η δεύτερη ημέρα της επίσκεψη μας στο Γράμμο.
Στο Κεφαλοχώρι, ήρθε η ώρα του φαγητού και της δροσερής μπύρας, ή του τσίπουρου για κάποιους. Λίγο ακόμη, μέχρι την επιστροφή μας στο Νεστόριο. Μια πλούσια ημέρα στα χνάρια των μαχητών και μαχητριών του Δημοκρατικού Στρατού που ολοκληρώνει το μέρος της επίσκεψης μας που αφορά το Γράμμο. Αύριο, ξεκινάμε για Βίτσι έως τις Πρέσπες.
