Γιορτάζοντας αυτές τις μέρες τα 250 χρόνια από τη γέννηση (Βόννη 1770) του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν (Ludwig van Beethoven), γόνου μουσικών φλαμανδικής καταγωγής και πρώτου μεγάλου από μια σειρά συνθετών που έγραψαν κάτω από την επίδραση των γεγονότων των αστικών επαναστάσεων, θα αφιερώσουμε αυτό το σημείωμα σε ένα από τα γνωστότερες, αλλά ήσσονος σημασίας έργα του στο περίφημο «trifle», για κάποια Ελίζα.
Ο Μπετόβεν έγραψε αυτό το μικρό στολίδι στις 27-Απρ-1810, αλλά δεν κυκλοφόρησε ποτέ όσο ζούσε παρά το 1867 (40 χρόνια μετά τον θάνατό του) και το ονόμασε «μπαγκατέλα» -από το ιταλικό bagattella: μια λέξη που τη βρίσκουμε σε πολλές γλώσσες (και στη δική μας) με σημασία πράγμα μικροσκοπικό και αναξιόλογο, ασήμαντο, τιποτένιο -το παλιό ή άχρηστο αντικείμενο, το σαράβαλο και που στη slang χρησιμοποιείται υποτιμητικά για τη γυναίκα, που δεν περνάει η μπογιά της.
Ο πληθυντικός bagatelle δόθηκε σε μικρής διάρκειας, ανάλαφρα μελωδικά μουσικά κομμάτια συνήθως για το πιάνο –όπως το Für Elise.
Κάποιοι το παραλλήλισαν και με ένα «albumblatt», δηλ. ένα «φύλλο άλμπουμ», που φίλοι θα μπορούσαν να μοιραστούν μεταξύ τους, επικολλώντας το σε ένα μουσικό λεύκωμα.
Ο συνθέτης που στην ηλικία της ωριμότητάς του εξέφρασε μέσα από το έργο του την εποχή μετάβασης από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό με την τεράστια μορφική ανανέωση που επέφερε στην κλασική μουσική, στην αναγκαιότητα δηλαδή να ανατραπούν οι παλιές μορφές με ριζική αλλαγή πρώτα απ’ όλα του περιεχομένου της, που το 1803-4 έγραψε την «Ηρωική» (Eroica Opus 55 -συμφωνία No. 3 σε Μι♭μείζονα) και το 1808 ολοκλήρωσε την «Ποιμενική», (Pastorale Opus 68, συμφωνία No. 6 σε Φα μείζονα), στην ίδια περίοδο –και λίγο αργότερα γράφει την bagattella για την Elise
Für Elise
Η Bagatella No. 25 στο A Minor WoO 59, αποτελεί μια από τα πιο γνωστές μελωδίες στα χρονικά της κλασικής μουσικής και επίσης μία από τις τρεις πιο αναγνωρισμένες μελωδίες του Beethoven (τα άλλα δύο είναι το θέμα της πρώτης κίνησης της 5ης συμφωνίας του [da-da-da-dum!] και το θέμα «Ωδή στην Joy» από την 9η συμφωνία (γνωστή και ως «Χορωδιακή»)
Προφανώς ο Μπετόβεν δεν σκόπευε ποτέ αυτό το «λάιτ» κομμάτι να αποτελέσει μέρος της μουσικής του κληρονομιάς, όμως η ιστορία του Für Elise ξεπέρασε την καλλιτεχνική του αξία –όντας και ένα από τα πιο διδακτικά και παιγμένα κομμάτια πιάνου στα πρώτα και ενδιάμεσα έτη σπουδών.
Μουσικά, είναι ένα «rondo πέντε» (τρία ρεφρέν – ακολουθούμενα από δύο στροφές) σε A minore, που του δίνει έναν ήχο πότε λυπημένο πότε χαρούμενο, γεμάτο λύπη και λαχτάρα, με την επαναλαμβανόμενη ενότητα Α είναι το πιο αναγνωρισμένο μέρος.
Οι ανθρώπινες ιστορίες πίσω από το Für Elise αποτελούν συναρπαστικά –καλυμμένα με πέπλο μυστηρίου, κομμάτια της ζωής του Μπετόβεν, μικρό κομμάτι σε πιάνο δώρο σε ένα από τα πολλά ενήλικα θηλυκά –ερωμένες του (ή «ανταμοιβή» για τις –μουσικές και μη, επιδόσεις κάποιας μαθήτριας;)
- Η πρώτη έχει να κάνει με την Therese von Droßdik (Therese Malfatti), ένα από τα «μωρά» του μαθήτριά του στο πιάνο στην οποία πρότεινε γάμο το 1810 – τη χρονιά που γράφτηκε το Für Elise.
- Η δεύτερη είναι η Elizabeth Röckel, μια γερμανίδα σοπράνο που τραγούδησε στην αρχική παραγωγή της μοναδικής όπερας του Beethoven, Fidelio.
Ήταν μια καλή φίλη του –ίσως και ερωμένη έως ότου απέρριψε την πρόταση του να τον παντρευτεί και αντ ‘αυτού πήρε τον μουσικό αντίπαλό του, Johann Nepomuk Hümmel -ίσως έγραψε το κομμάτι ως αντίο σε αυτήν. - Τρίτη πιθανότητα η Juliane Katherine Elisabet Barensfeld, γνωστή στους φίλους της ως Elise, το παιδί – θαύμα που ζούσε απέναντι από την Therese Malfatti και πιθανότατα μαθήτριά της στο πιάνο της Therese σε ηλικία 13 ετών.
Από αυτές τις τρεις ιστορίες (ή μύθους;) η Therese Malfatti εμφανίζεται ως αυτή με τα περισσότερα στοιχεία υπέρ της όταν εξετάζεται προσεκτικά η σχέση της με τον Μπετόβεν.
Πώς τη συνάντησε και πώς τον ενέπνευσε να γράψει μια τόσο παρατεταμένη μελωδία;
Η κώφωση και τα προσωπικά χαρακτηριστικά του Μπετόβεν
Μέχρι το 1810, η ακοή του επιδεινωνόταν καθημερινά για περισσότερα από δέκα χρόνια.
Ο τρόμος της κώφωσης για έναν μουσικό δεν μπορεί να υποτιμηθεί. Να ακούει τη μουσική στο μυαλό του –να την φαντάζεται, γιατί αυτό γινόταν πλέον οδηγούσε σε άθλια υπαρξιακή κατάσταση.
Προσπάθησε να κρύψει την αυξανόμενη κώφωση του για πολλά χρόνια, αλλά στα τέλη του αιώνα ήταν αναπόφευκτο, καθιστώντας την ήδη τραχειά προσωπικότητά του όλο και πιο απίθανη και απρόβλεπτη, έχοντας να κάνει αυτό και με την ταξική του προέλευση.
Ο Μπετόβεν ήταν 40 ετών το 1810 και ήταν γνωστός για τις συνθέσεις και τις πιανιστικές εκτελέσεις του στη Βιέννη, την πόλη της μουσικής και των μουσικών στις αρχές του 19ου αιώνα. Παρά τη δημιουργία μιας επιτυχημένης καριέρας, γυναίκα δεν μπόρεσε να βρει. Είχε συνδεθεί με αρκετές νεαρές της ανώτερης τάξης, αλλά καμία από αυτές δεν μπόρεσε να δει πέρα από τα όρια της μεσαίας τάξης εκείνων των καιρών.
Η έλλειψη αξιοπρεπούς υγιεινής ήταν επίσης αναπόσπαστο μέρος της αποτυχίας του στις γυναίκες σ’ ότι αφορά το γάμο.
Δεν έδινε καμιά προσοχή στην εμφάνισή του –λέτσος κανονικός στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, αγνοώντας τη στοιχειώδη προσωπική περιποίηση και τα ρούχα του, λένε πως αντί να λούζεται απλά έβρεχε το κεφάλι του και οι φίλοι του συχνά έπαιρναν τα ρούχα του ενώ κοιμόταν για να τα καθαρίσουν –μια και «μήνες» φόραγε τα ίδια.
Και μαζί η «αντάρτικη» προσωπικότητά του, το άκρο άωτο της αγένειας, ποτέ πρόθυμος για savoir vivre κοινωνικού καθωσπρεπισμου έχοντας εμπιστοσύνη στη μουσική του ιδιοφυΐα, μη μπορώντας να καταλάβει γιατί οι άνθρωποι γύρω του δεν του επέτρεπαν να έχει τον δικό του αγενής και αλαζονικό τρόπο, ανίκανος να κατανοήσει τα συναισθήματα των άλλων, ανδρών ή γυναικών.
Αυτό οδήγησε σε πολλές μονόπλευρες σχέσεις, βλέποντας πάντα τον εαυτό του ως αδικημένο.
Όλα αυτά φαινόταν να αλλάζουν όταν γνώρισε την οικογένεια Malfatti και την μεγαλύτερη κόρη τους.
Το 1810, η Τερέζα ήταν 18 ετών ο Μπετόβεν της μάθαινε πιάνου του και ο γιατρός πατέρας της τον κουράριζε σε μερικές από τις πολλές ασθένειές του.
Την πόθησε ερωτικά από την πρώτη τους συνάντηση – υπήρξε πιθανώς και κάποιο φλερτ από την πλευρά της, καθώς ήταν πολύ κολακευτικό που ένας διάσημος μουσικός όπως ο Beethoven έπεσε κυριολεκτικά πάνω της να την εντυπωσιάσει, άρχισε να πλένεται, παραγγέλνει νέα ρούχα και μάλιστα χτένισε –όσο γινόταν την άγρια χαίτη του.
Τελευταίο αλλά όχι λιγότερο σημαντικό, της έγραψε ένα κομμάτι μουσικής, που συνέθεσε σκόπιμα για το επίπεδο δεξιοτήτων της.
Και ενώ όλα φαίνονταν καλά, τουλάχιστον στον ίδιο, όλα κατέρρευσαν. Αν και δεν γνωρίζουμε ακριβώς τι συνέβη, αργότερα επιστολές προς και από το Μπετόβεν μιλούν για ατυχές περιστατικό στο σπίτι των Μαλφάτι: μια μπουνιά στην Τερέζα ήταν αρκετή να τον τον απορρίψει άπαξ δια παντός.
Σε μια μεταγενέστερη επιστολή του της έγραψε για «το κομμάτι που είχε γράψει για αυτήν» και την κάλεσε να βρει το κρυφό νόημά της. «Δούλεψέ το μόνη σου στο μυαλό σου, αλλά μη ζητήσεις βοήθεια από τη μπουνιά στα μούτρα σου», έγραψε, αναφερόμενος προφανώς στο ατυχές περιστατικό που έληξε τη σχέση τους.
Η ιστορία του Für Elise μετά τον Μπετόβεν και την Τερέζα
Αυτό το κομμάτι -Bagatella της μουσικής, βρέθηκε στα προσωπικά χαρτιά της Therese Malfatti το 1851, 41 χρόνια αφότου γράφτηκε.
Στην κορυφή της σελίδας, έγραψε «Για την Elise 27 Απριλίου για να σας υπενθυμίσω τον L.V. Bthvn».
Ο Ludwig Nohl, γερμανός μελετητής μουσικής, ανακάλυψε το πρωτότυπο χειρόγραφο ανάμεσα στο μουσικό λαβύρινθο χαρτιών του Μπετόβεν της και το δημοσίευσε το 1867 σε ένα βιβλίο που εξέδωσε με γράμματα του Μπετόβεν.
Από τότε το πρωτότυπο έχει χαθεί, οπότε το μόνο τεκμήριο είναι το αντίγραφο του Nohl.
Ο Μπετόβεν ήταν φημισμένος και για την κακή γραφή του, έτσι πολλοί μελετητές της ιστορίας του πιστεύουν ότι ο Νόχλ έχασε εσφαλμένα το πρωτότυπο, που μπορεί να έγραφε «Für Therese».
Ωστόσο, τα ψευδώνυμα ήταν μια κοινή πρακτική στην τότε κοινωνία και είναι πολύ πιθανό ότι η Therese ονομάστηκε «Elise» από την οικογένειά της, ή από τον ίδιο τον Beethoven, ο οποίος έδινε στους φίλους του ψευδώνυμα.
Όποιος λόγος είναι σωστός, το κομμάτι έγινε γνωστό ως “Für Elise” από τότε.
Η ιστορία της Für Elise εκφυλίστηκε σε 100άδες διαφημίσεις για McDonalds, Adidas, Doritos και GMC Sierra, τηλεοπτικά επεισόδια των The Closer, Modern Family, Futurama και The Simpsons, όντας και η πιο χρησιμοποιημένη μελωδία για ήχο κλήσης -ring tone, στη δεκαετία του 1990.
Ακούγεται επίσης συχνά ως «μουσική ανελκυστήρα» σε κτίρια γραφείων και στην Ταϊβάν την χρησιμοποιούν ακόμη σε spot για να μαζεύουν τα σκουπίδια.
Κάποιοι θα έλεγαν ότι το Für Elise έγινε πια πολύ κουραστικό, ωστόσο, ξεκινά ένα νέο κεφάλαιο κάθε φορά που ένας δάσκαλος πιάνου ρωτάει το μαθητή τι θα ήθελε να μάθει και ο μαθητής απαντά, «Αυτό το τραγούδι Für Elise!»
Κάπου ίσως, ο Μπετόβεν χαμογελά! με όλ’ αυτά
Επιμέλεια: Γιάννης Παπαγιάννης
