Για την επέτειο του 1821: Ο ρόλος της Αγγλίας, Γαλλίας, Ρωσίας

επανάσταση 1821

Άρθρο συνεργάτη μας

Πλησιάζοντας στα 200 χρόνια της Ελληνικής επανάστασης του 1821, πολλά θα γραφούν και θα ειπωθούν. Αν κρίνουμε από το πρόταγμα των εορταστικών εκδηλώσεων για Εθνική Ενότητα τότε μάλλον στα πλάνα του εορτασμού είναι η εξίσωση του λαού με τους κοτζαμπάσηδες, τους φτωχούς με τους πλούσιους, τους εκμεταλλευτές με τους εκμεταλλευόμενους και εν τέλει την αστική τάξη με την εργατική.

Το δεύτερο που προκύπτει να συμβεί είναι η ανάδειξη του ρόλου των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων εκείνης της εποχής, της Αγγλίας, της Ρωσίας, της Γαλλίας, της Αυστρίας και της Βαυαρίας στην εξέλιξη της Ελληνικής επανάστασης (ιδιαίτερα προς το τέλος της, γιατί στην αρχή ήταν όλοι ενάντια της). Θα αποκρυφτεί ο ρόλος τους στην περιοχή της Μεσογείου , της Βαλκανικής , του Βοσπόρου. Ακόμη και αν συνέβαλαν αποφασιστικά στην νίκη της επανάστασης, αποσιωπώνται οι δικοί τους λόγοι να σταθούν απέναντι στην Τουρκία. Λόγοι που ενεργοποίησαν αποφάσεις προάσπισης και διεύρυνσης των δικών τους συμφερόντων στην περιοχή, παρά τις όποιες αντιθέσεις είχαν μεταξύ τους.

Ας ρίξουμε μια ματιά στο πώς διαμορφωνόταν η κατάσταση στο διεθνές περιβάλλον σχετικά με την εξέλιξη της Ελληνικής επανάστασης και τις προθέσεις των μεγάλων δυνάμεων, τις θέσεις τους και τα συμφέροντα τους.

Εκτός από την Αγγλία και η Ρωσία άρχισε από το 1823 να ενδιαφέρεται για την Ελληνική Επανάσταση. 

Με τον καιρό στη Ρωσική αυλή γίνονταν ζυμώσεις για αναθεώρηση της εξωτερικής πολιτικής που ακολουθούσε ο τσάρος Αλέξανδρος για το ελληνικό ζήτημα, μιας και ο φιλελληνισμός από το 1824 σημείωνε πρόοδο.

Το φιλοτουρκικό μέτωπο που εκφραζόταν κυρίως από τον Αυστριακό Μέτερνιχ, ο οποίος όπου βρισκόταν παρουσίαζε τους Έλληνες επαναστάτες ως «άγριους , αιμοβόρους, ληστές και συμμορίτες».

Οι Βαυαροί, που είχαν ξεκόψει από τους Αυστριακούς, επηρεασμένοι από το κλασικισμό, είχαν φιλελληνικά αισθήματά. Έστειλαν μάλιστα τον Δεκέμβρη του 1826 τον συνταγματάρχη Εϋδέκ με δώδεκα αξιωματικούς. Ωστόσο αυτή η ενίσχυση δεν μπορούσε να αλλάξει την κατάσταση. Μόνο οι μεγάλες δυνάμεις Αγγλία και Γαλλία θα μπορούσαν να ενισχύσουν τον αγώνα.

Εφόσον ο τσάρος άλλαξε πολιτική για το ελληνικό ζήτημα, ‘άρχισε να απειλεί τον Σουλτάνο. Το σχέδιο ήταν να χωριστεί η Ελλάδα σε τρεις ηγεμονίες, όχι όμως ανεξάρτητες, αλλά υποταγμένες στον Σουλτάνο! Βέβαια ούτε ο Σουλτάνος δέχτηκε να δοθεί τέτοια λύση στο Ελληνικό ζήτημα, ούτε οι Έλληνες. 

Ο τσάρος επέμενε και άρχισε διαπραγματεύσεις με τις άλλες δυνάμεις, οι οποίες συμφώνησαν να προταθεί ανακωχή με τον όρο να αρχίσουν διαπραγματεύσεις. Αυτό πρότειναν οι πρεσβευτές των μεγάλων δυνάμεων στον Σουλτάνο στις 18 Μαΐου 1825, η οποία βασίζονταν στους εξής όρους:

  • Να πάψουν οι εχθροπραξίες
  • Να αρχίσουν οι διαπραγματεύσεις με διαιτητές τις τέσσερεις μεγάλες δυνάμεις
  • Η Ελλάδα να μείνει υποτελής στο Σουλτάνο

Η Τουρκία βέβαια δεν δέχτηκε και έτσι ευνοήθηκε η Ελληνική υπόθεση.

Τον Δεκέμβρη του 1825 πεθαίνει ξαφνικά ο τσάρος Αλέξανδρος και αναλαμβάνει ο τσάρος Νικόλαος, ο οποίος, ήταν αντιδραστικός, όπως και ο αδελφός του. Μισούσε τους προοδευτικούς και τους δημοκράτες. Ήταν αγράμματος, θρησκόληπτος, έπαιρνε αποφάσεις χωρίς να συμβουλεύεται τους διπλωμάτες. Με το θάνατο του αδελφού του απελευθερώθηκε από την Ιερή Συμμαχία. Αφού ξεφορτώθηκε και τον Μέτερνιχ, από τον οποίο επηρεαζόταν με τις κολακείες και τις μηχανορραφίες του, ήταν πλέον ελεύθερος να επέμβει στον Ελληνοτουρκικό πόλεμο.

Ο Νικόλαος πίστευε ότι η Τουρκία διαλύεται. Αυτό συνοδευόταν και με την πίστη ότι η Ρωσία είναι «κληρονόμος της Βαλκανικής και της Ανατολής » . Κάτω από αυτό το πρίσμα εκδήλωσε την πρόθεση να προσεγγίσει τη Γαλλία, μέσω του Γάλλου πρεσβευτή Λα Φερροναί. Η Γαλλορωσική προσέγγιση πραγματοποιήθηκε τελικά  το 1829 – 1830.

Ο Νικόλαος όμως δεν σταμάτησε εκεί. 

Με την μεσολάβηση του Ρώσου πρεσβευτή στο Λονδίνο, πρίγκηπα Λίβεν, ήρθε σε επαφή με τον υπουργό εξωτερικών της Αγγλίας Τζωρτζ Κάννιγκ προτείνοντάς του, οι δύο δυνάμεις να συνεννοηθούν για τις Τουρκικές διαθέσεις και «να δράσουν από κοινού», θέση με την οποία συμφώνησε ο Κάννιγκ γιατί διέβλεψε ότι αυτό συμφέρει την Αγγλία  και έστειλε το δούκα Ουελλιγκτον στην Πετρούπολη για διαπραγματεύσεις.

Ο τσάρος, την στιγμή που διαπραγματευόταν χωρίς να κάνει καμία αναφορά στους Άγγλους, έστειλε μια νότα – τελεσίγραφο στην Τουρκία. Εκεί έδινε έξι εβδομάδες προθεσμία να αποκαταστήσει τους αυτόνομους θεσμούς στις Παραδουνάβιες χώρες, όπως ήταν πριν το 1821, και να ξαναδώσει τα προνόμια που είχε η Σερβία, τα οποία απόρρεαν από την συνθήκη του 1812.

Το τέχνασμα του τσάρου ήταν έξω από το πλαίσιο των οδηγιών που είχε δώσει ο Κάννιγκ στον Ουέλλιγκτον, τα οποία ήταν:

  1. Να συνεργαστούν οι δύο δυνάμεις για να εξαναγκάσουν την Τουρκία να δεχτεί την παρέμβασή τους προκειμένου να σταματήσει η σφαγή στο Μοριά
  2. Στην ανάγκη να αφεθεί η Ρωσία να κηρύξει τον πόλεμο κατά της Τουρκίας, αλλά σε καμία περίπτωση η Αγγλία δεν θα αποδεχόταν με κανένα τρόπο να πάρει η Ρωσία τα στενά του Βοσπόρου και των Δαρδανελίων.

Ωστόσο η κατάσταση στην Ελλάδα χειροτερεύει. Πολλοί Έλληνες ζητούσαν την βοήθεια της Αγγλίας. Οσο ο Κάννιγκ ενώ διαπραγματευόταν με την Ρωσία, έδινε μυστικά συμβουλές και υποσχέσεις στους ηγέτες του Αγγλόφιλου κόμματος στην Ελλάδα. Οι Ρώσοι βέβαια μάθαιναν από πράκτορές τους τις συζητήσεις, τις συμβουλές και προτροπές του Κάννιγκ στον Μαυροκορδάτο.

Την αλλαγή αυτής της πολιτικής, την ενίσχυσε γιατί έβλεπε πως η Αγγλία κερδίζει έδαφος στην Ελλάδα, η οποία σηματοδοτούσε την σημασία της Αγγλικής επιρροής στην Ανατολή και στο βάθος με την Μέση Ανατολή, την Ινδία και την Ασία. Αυτό στρεφόταν στην ουσία ενάντια στα ρωσικά σχέδια για την περιοχή.

Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε, το πώς το ζήτημα της Ελληνικής Επανάστασης τότε, επηρέασαν πολλές πλευρές. Είναι σε εξέλιξη και στην ημερήσια διάταξη και σήμερα για το ΝΑΤΟ και την ΕΕ στους ανταγωνισμούς στην ευρύτερη περιοχή της Μεσογείου

Η πολιτική της Αγγλίας τότε, αναποδογύρισε για τα δικά της συμφέροντα, τα σχέδια της Ρωσίας, ακολούθησε διπρόσωπη πολιτική η οποία χάραξε πολιτική επέμβασης με στόχο τον διαμελισμό της Τουρκίας. Πράγμα που θα την συνοδεύσει τα επόμενα 100 χρόνια και εκφράστηκε διαχρονικά, ξεχυλώνοντας το πουλόβερ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στους πολέμους στην Ηπειρωτική Ελλάδα , στους δυο Βαλκανικούς πολέμους και την Εκστρατεία της Μικράς Ασίας, αλλά και στη Μέση Ανατολή και τη Αφρική.

Μπορεί βέβαια η Αγγλία να «τρομοκρατήθηκε» από το τελεσίγραφο που έστειλε ο τσάρος Νικόλαος στην Τουρκία στις 17 Μαρτίου 1826, η οποία μεταξύ άλλων σημείωνε «…ύστερα από την προθεσμία αυτή ( που έδινε η Ρωσία», εύκολο είναι να καταλάβουν οι υπουργοί της Α.Μ. του Σουλτάνου και να υπολογίσουν συνέπειες της άρνησης τους…»

Το παρασκήνια και η διπλωματία κάτω από το τραπέζι, οι μυστικές συμφωνίες, οι  σφοδρές αντιθέσεις για τον έλεγχο των δρόμων του εμπορίου και την κρατική υπόσταση της Ελλάδας, η γεωγραφική της θέση , διαφαινόταν ότι η Ελλάδα θα έπαιζε καθοριστικό ρόλο στις γεωπολιτικές εξελίξεις τόσο για την Τουρκία, την Ελλάδα και τους λαούς της όσο και για τους λαούς της Μεσογείου και της Μ. Ανατολής.

Αγγλία και Ρωσία υπογράφουν ειδικό πρωτόκολλο στις 4 Απρίλη του 1826 για την λύση της Ελληνοτουρκικής διαφοράς το οποίο όριζε τους βασικούς όρους:

  1. Την Τουρκική επικυριαρχία
  2. Τον προσδιορισμό μια για πάντα από τους εμπόλεμους τους φόρους που θα πλήρωνα οι Έλληνες
  3. Την εκτίμηση των Τουρκικών ακινήτων της Πελοποννήσου και των νησιών και την αποζημίωση που θα πλήρωναν
  4. Την ελευθερία της θρησκείας και του εμπορίου
  5. Την αυτόνομη  Ελληνική διοίκηση

Το πρωτόκολλο κοινοποιήθηκε στην Τουρκία και από τον Άγγλο ναύαρχο Χάμιλτον στην Ελληνική κυβέρνηση στο Ναύπλιο.

Υστέρα από τα παραπάνω η Γαλλία αναγκάζεται να βγει από την ουδετερότητα μιας και έβλεπε πως η Αγγλία, με την πρωτοβουλία της, θέλει η νέα Ελλάδα θα γίνει αγγλικό προτεκτοράτο. 

Για το λόγο αυτό δηλώνει επισήμως: « ότι ευχαρίστως θα έβλεπε να γίνει συνθήκη το πρωτόκολλο του Απρίλη» , η γαλλική κυβέρνηση με γραπτό σημείωμα της, διατύπωσε την γνώμη πως « …αν η Τουρκία δε δεχόταν το πρωτόκολλο του Απρίλη, συμφωνούσε να πάρει και αυτή μέρος και να έρθουν η Αγγλία, η Ρωσία και η Γαλλία σε εμπορική και διπλωματική επαφή με την Ελλάδα…» , πράγμα που έγινε δεκτό από την Αγγλία και τη Ρωσία.

Η Τουρκία απέρριψε την πρόταση 

Η Τουρκική κυβέρνηση είχε σχηματίσει την άποψη ότι η επανάσταση φτάνει στο τέλος της. Άλλωστε ο Πατριάρχης και οι Δεσποτάδες έσπερναν την ηττοπάθεια, αλλά και πολλοί οπλαρχηγοί είχαν πάρει προσκυνόχαρτα.

Ο Άγγλος υπουργός εξωτερικών Κάννιγκ αναλάμβανε να ετοιμάσει την νέα συνθήκη, η οποία υπογράφηκε στις 6 Ιουλίου του 1827 στο Λονδίνο από τους πληρεξούσιους της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας.

 Έμεινε στην ιστορία, ως «Συνθήκη του Λονδίνου» ή «Ιουλιανή Σύμβαση», είχε μόνο 7 άρθρα φανερά και ένα μυστικό και συμπληρωματικό!. 

Ήταν ένα μεγάλο βήμα για την αναγνώριση της Ελληνικής ανεξαρτησίας.

Η Αυστρία δια μέσω του Μέτερνιχ, διαβλέποντας το κίνδυνο για τα δικά της συμφέροντα, παρουσιάστηκε ως μεγάλος φιλέλληνας και πρότεινε ολοκληρωτική ανεξαρτησία της Ελλάδος!!!

Από την άλλη τορπίλιζε τη συνθήκη, δια μέσου του πρεσβευτή της στην Πόλη, υποκινώντας το Σουλτάνο να μην αποδεχθεί την συνθήκη και ρωτούσε με πονηριά τον Κάννιγκ, τι εννοεί με την λέξη «Ελλάς» που αναφέρεται στη συνθήκη.

«Γιατί έλεγε Ελλάς το πρωτόκολλο του Λονδίνου, εννοείται μόνο ο Μορέας, αλλά τότε είναι αδύνατο να ζήση ένα τόσο μικρό, κράτος;
Αν πάλι εννοούνται οι επαρχίες που κατοικούνται από Έλληνες, τότε μπαίνει το ζήτημα μιας μεγάλης Ελλάδας, που θα έχει σαν συνέπεια το διαμελισμό της Τουρκίας!
Μα αυτό συμφέρει την Ευρώπη; 
Δεν θα φέρει μεγάλες περιπλοκές;». 

Παρά τις μηχανορραφίες του Μέττερνιχ, η τροπή που πήραν τα πράγματα για το ελληνικό ζήτημα από την Ιουλιανή Συνθήκη ήταν καθοριστικές. 

Η Ελλάδα θα αναγνωριζόταν με την Συνθήκη του Λονδίνου μεταξύ της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας αυτόνομη, αλλά κάτω από την επικυριαρχία του Σουλτάνου της Τουρκίας!

Ας δούμε ποια ήταν τα κύρια άρθρα της συνθήκης του Λονδίνου

  1. Τα υψηλά συμφωνούντα μέρη θέλουν να προσφέρουν την μεσητείαν των εις την Οθωμανική ν Πόρτα με σκοπό να εκτελέσωσι μια διαλλαγήν μεταξύ ταύτης της Δυνάμεως και των Ελλήνων. Εις τας δύο μαχόμενα μέρη ευθύς ήθελε προταθεί το ζήτημα της ανακωχής χωρίς αναβολής δια να λάβει αρχήν η διαπραγμάτευσης.
  2. Αι αρχαί και βάσεις του συμβιβασμού όστις θέλει προβληθή εις Πόρταν ήθελα τα εξής
  • Οι Έλληνες να γνωρίζουν τον Σουλτάνο ως ανώτερο Αυθέντην των και να πληρώνουν εις αυτόν εν δόσιμον χρονικόν του οποίου η ποσότης με συμφωνία ήθελε διορισθεί μια φοράν γι απάντα
  • Αυτοί να διοικώνται από δικαστήρια εκλεγμένα και ψηφίζοντα από αυτούς τους ίδιους, αλλά εις το ψήφισμα αυτών, η Πόρτα ήθελε έχειν μια φωνή ( ψήφο) αποφασιστική. ( Οποίαν ώστε και να εμποδίζει το δεύτερον θέλουσιν)
  • Δια να εκτελέσουσι ένα εντελή διαχωρισμόν μεταξύ των ατομικών προσώπων και των δύο γενών, οι Έλληνες να λάβωσιν εις την εξουσία των τα τούρκικά κτήματα όσα κείνται εις την ξηρά ή εις τας Ελληνικά νήσους με την συνθήκη, ή πληρώνοντας χρονικώς με ποσότητα ομού με το εισφερόμενο εις την Πόρταν δόσιμον ή με οποιοδήποτε άλλη συμφωνίαν τοιαύτην.
  1. Τα μερικότερα τούτων των διατάξεων προς τούτοις και τα σύνορα της μελλούσης επικρατείας των Ελλήνων θέλουν διορισθεί με ιδιαιτέρας διαπραγματεύσεις.
  2. Αι υψηλαί  συμφωνούσαι δυνάμεις υποχρεούται να εξακολουθίσουσι το σωτηριώδες έργον της ερημοποιήσεως εις την Ελλάδα κατά τας ανωτέρω αρχάς χωρίς την παραμικρά αναβολή.
  3. Αι συμφωνούσε Δυνάμεις ταύτα διατάττοντες, δεν θέλουν ζητήσουν, ούτε αύξηση της επικρατείας ούτε σύστασίν ιδιαιτέρας εισροής, ουτ άλλα εμπορικά συμφέροντα δια τους υπηκόους  των εκτός εκείνων όσα ήθελαν απολαύσει άλλα γένει επίσης.
  4. Δια τους διορισμούς ( συμφωνίας) της διαλλαγής) και ειρήνης οι οποίοι ήθελαν αποφασισθεί ωρισμένος μεταξύ των μαχόμενων μερών από τα υπογεγραμμένα ς Δυνάμεις, εκείνες ήθελαν εγγυηθεί όσαι ήθελαν νομίσει ή ωφέλιμο ή ως δυνατόν να αναδεχθούν  εν τοιούτον χρέος..
  5. Η ενεστώσα συνθήκη ήθελε επικυρωθεί εις διάστημα δύο μηνών ή εάν είναι δυνατόν ακόμη ογλιγωρότερον και αμοιβαίως ήθελε αλλαχθεί.

Σε ένα άρθρο που προστέθηκε κρυφά, συμφωνήθηκαν τα παρακάτω!

«Εάν η Οθωμανική Πόρτα εις διάστημα ενός μηνός, δεν ήθελε αποδεχθεί την προβαλλομένη μεσιτεία, αι υψηλαί Δυνάμεις συμφωνούν να διατάσωσι τα εξής:

  • Αι συμφωνούσαι Δυνάμεις χωρίς αναβολή ν θέλουν κάμει τρόπον να έλθωσιν πλησιέστεροιν εις τους Έλληνες. Τούτο το πλησίασα γινόμενο δια σχέσεων εμπορικών τας οποίας ήθελα κάμει με τους Έλληνες δια αποστολής προς αυτούς «πραχτόρων» επεχόντων προξένων τόπο και υποδοχής τοιούτον εκ μέρους αυτών, θέλει διαρκέσει έως τότε, εν όσω υπάρξει μεταξύ αυτών τοιαύτα δικαστήρια, τα οποία ήθελαν ημπορεί τοιαύτας σχέσεις να διαφυλάξωσι.
  • Εάν η Πόρτα εις διάστημα ενός μηνός δεν ήθελε δεχθεί την προβαλλομένη ανακωχή ή οι Έλληνες εκ μέρους των ήθελαν την αρνηθεί ή αι συμφωνούσαι δυνάμεις θέλουν ειδοποιήσει ότι έχουν σκοπό ν α μεταχειρισθούν κάθε μέσον το οποίον ήθελε αρμόδιο εις τας περιστάσεις δια να κατωρθόνουν αμέσως μίαν ανακωχή εμποδίζοντας μεν όσο το δυνατόν πάσαν μάχην μεταξύ των πολεμούντων μερών αλλά χωρίς να λάβωσιν αυτοί εν των μεταξύ μετοχή των εχθρικών κινημάτων, όσα ήθελαν συμβεί εις τα μαχόμενα μέρη. Μετά ταύτα τα υψηλά συμφωνούντα μέρη αμέσως μετά την υπογραφή ταύτης της μυστικής προσθήκης του άρθρου θέλουν πέμψει εις τους στολάρχας των, τους διοικούντες τον στόλον αυτών εις την Ανατολική Θάλασσαν τα αναγκαίας παραγγελίας.
  • Εάν τέλος πάντων ούτοι οι τρόποι δεν ήθελαν είναι ικανοί να καταπέισωσι την Οθωμανική Πόρταν, δια να δεχθεί τα προτάσεις των υψηλών συμφωνούντων μερών, ή οι Έλληνες από το άλλο μέρος ήθελαν απορρίψει όσα προς χάριν αυτών είς την ενεστώσα Συνθήκη ωμολογήθησαν αι συμφωνούσαι Δυνάμεις δεν θέλουν παύσει να εξακολουθήσουν το έργον της ειρηνοποιϊας κατά τας αρχάς και βάσεις τας οποίας αποφάσισαν μεταξύ των, ‘έπειτα θέλουν δώσει το πληρεξούσιο εις τους εν Λονδίνο πρέσβεις των, να διασαφήσουν και να διορίσουν όσα μετά ταύτα ήθελαν αναγκαία να επιχειρηθούν.

Όπως διαπιστώνουμε η προτεινόμενη συνθήκη του Λονδίνου , ήταν έτσι διατυπωμένη, ακριβώς για να μην την αποδεχθεί η Τουρκία. Πρακτικά ήταν η βάση για την αποδόμηση και το διαμελισμό της Οθωμανική Αυτοκρατορίας,  με την επαναστατημένη Ελλάδα να βρίσκεται σε δυσμενείς συνθήκες για νίκη. Σαφώς δεν ήταν η αγάπη των μεγάλων δυνάμεων για την Ελλάδα. Προσχηματικοί οι λόγοι, αλλά πίσω από αυτούς κρύβονταν τα βαθύτερα σχέδια των μεγάλων δυνάμεων της Αγγλίας, Γαλλίας και της Ρωσίας, παρά τις αντιθέσεις τους και τα επιμέρους συμφέροντα τους.

Στόχος των μεγάλων δυνάμεων τότε ήταν η διάλυση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας  η οποία θα γεννούσε νέες μικρές κρατικές οντότητες από τους λαούς και τις εθνότητες σε όλη την βαλκανική Χερσόνησο, την Μέση Ανατολή, την Δυτική Αφρική, οι οποίες πρακτικά θα ήταν εξαρτημένες από αυτές και θα αποτελούσαν βάσεις και ορμητήρια για τα συμφέροντα τους.

Από την συνθήκη του Λονδίνου ήδη διαφαίνονται ποιες θα είναι οι σχέσεις στην παραγωγή και την ιδιοκτησία της γης, αφού εκεί τέθηκαν οι εμπορικές σχέσεις που θα κυριαρχούσαν στην νέα Ελλάδα. Οι Τούρκοι γαιοκτήμονες θα μετάφεραν με διάφορους τρόπους την γη στους Έλληνες τσιφλικάδες και τους κοτζαμπάσηδες και ο φτωχός λαός ξαρμάτωτος και πεινασμένος θα συνέχιζε να ζει στην αθλιότητα, αφού δεν είχε και πάλι γη στα χέρια του. 

Δείτε ακόμα...