Έχετε αναρωτηθεί ποτέ πώς συνδέονται μεταξύ τους η σόγια, τα McDonalds, τα βοοειδή, η IKEA, οι νυχτερίδες, η Nestle, οι παγκολίνοι, ο κορωνοϊός και τα Carrefour; Εκ πρώτης όψεως δε φαίνεται να έχουν σημεία τομής, ωστόσο σε μία βαθύτερη ανάγνωση έχουν παραπάνω από ένα όπως η αποψίλωση, ο Αμαζόνιος, ο Μπολσονάρου, τα κέρδη των μεγάλων πολυεθνικών και βέβαια το κυριότερο όλων ο καπιταλισμός.
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά. Εδώ και έναν χρόνο ολόκληρος ο πλανήτης βιώνει μία πρωτόγνωρη για την εποχή εμπειρία, καθώς μία πανδημία πλήττει ταυτόχρονα και ανεξέλεγκτα τους λαούς όλου του κόσμου, σκορπώντας στο πέρασμά της πολλά δεινά με χειρότερο όλων το θάνατο εκατομμυρίων ανθρώπων κάθε ηλικίας. Από την αρχή της πανδημίας ειπώθηκαν και γράφτηκαν πολλά γι’ αυτόν τον άγνωστο μικροσκοπικό εισβολέα που κήρυξε έναν ασύμμετρο παγκόσμιο πόλεμο στην ανθρωπότητα. Ένας μικροσκοπικός ιός της οικογένειας των κορωνοϊών, ο οποίος απαντάται σε διάφορα είδη ζώων, όπως οι νυχτερίδες και οι παγκολίνοι, στην προσπάθειά του να βρει νέους ξενιστές πρόσβαλε και τον άνθρωπο όταν τα παραπάνω ζώα ήρθαν σε στενή επαφή με ανθρώπους.
Πώς όμως έρχονται σε στενή επαφή άγρια ζώα των δασικών περιοχών με τους ανθρώπους; Αυτό συμβαίνει όταν το φυσικό περιβάλλον αυτών των ζώων, δηλαδή τα τροπικά δάση, αποψιλώνονται με ραγδαίους ρυθμούς, με αποτέλεσμα τα ζώα να αναζητούν τροφή και καταφύγιο κοντά σε κατοικημένες περιοχές, γεγονός που δε συνέβαινε μέχρι πρότινος. Αυτή η συμβίωση εκθέτει τον άνθρωπο σε ιούς με τους οποίους δεν είχε έρθει ξανά σε επαφή ως σήμερα και αναλόγως τον ιό και τις αντικειμενικές συνθήκες, μπορεί οποιαδήποτε στιγμή να ξεσπάσει μία επιδημία, που λόγω της παγκοσμιοποίησης πολύ γρήγορα ίσως μετατραπεί σε πανδημία, όπως αυτή του SARS-CoV-2 την οποία αντιμετωπίζουμε τον τελευταίο χρόνο.
Για ποιο λόγο γίνεται η αποψίλωση των δασών; Αν θέλουμε να απαντήσουμε συνοπτικά στην ερώτηση αυτή, τότε ο μοναδικός λόγος είναι τα κέρδη των μεγάλων πολυεθνικών εταιρειών και ο μοναδικός υπαίτιος είναι ο καπιταλισμός. Αναλυτικότερα όμως, υπάρχουν πολλοί και διαφορετικοί τρόποι κερδοσκοπίας από την καταστροφή των τροπικών δασών σε ολόκληρο τον κόσμο, από την ενδοχώρα της Κίνας, μέχρι το Λάος, την Καμπότζη, την Ταϊλάνδη και το Κονγκό, μέχρι τα τροπικά δάση του Αμαζονίου στη Βραζιλία, τη Βολιβία, την Κολομβία, το Περού και τη Χιλή.
Ας δούμε μερικούς από αυτούς τους τρόπους για τους οποίους το κεφάλαιο δολοφονεί το περιβάλλον, τα ζώα και τους ανθρώπους, με μοναδικό σκοπό την κερδοφορία του. Ο καπιταλισμός ψάχνει να πουλήσει αγαθά με μεγάλη ζήτηση όπως η ξυλεία, τα καλλυντικά και τα κοσμητικά προϊόντα, το κρέας και το δέρμα βοοειδών για την εκτροφή των οποίων απαιτούνται τεράστιοι βοσκότοποι, η σόγια για την καλλιέργεια της οποίας απαιτούνται τεράστιες εύφορες εκτάσεις και άλλα. Για όλα τα παραπάνω δαπανούνται τεράστια ποσά σε όλους τους τομείς της οικονομίας, τόσο από μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες διαφόρων κλάδων που αγοράζουν τις πρώτες ύλες, όσο και από τους καταναλωτές που αγοράζουν τα τελικά προϊόντα. Και όλα τα παραπάνω τα παρέχει απλόχερα η καταστροφή των τροπικών δασών, η παράνομη υλοτομία, οι πυρκαγιές και οι κυβερνητικές πολιτικές, τύπου Μπολσονάρου, που είτε ευνοούν, είτε κάνουν τα στραβά μάτια σε όλα τα παραπάνω.
Μερικά τρανταχτά παραδείγματα είναι τα εξής: Η αλυσίδα ταχυφαγείων McDonalds είναι από τους μεγαλύτερους αγοραστές σόγιας και κρέατος βοοειδών, τα οποία προμηθεύεται κυρίως από τα αποψιλωμένα δάση του Αμαζονίου. Στην ίδια αγορά πλειοδοτούν και οι πολυεθνικές τροφίμων Nestle, Burger King, Danone, Arla αλλά και οι αλυσίδες supermarket Walmart, Carrefour, Aldi, Lidl, Spar και πολλές άλλες. Στον κλάδο των φαρμακευτικών και καλλυντικών προϊόντων συναντά κανείς ονόματα κολοσσών όπως η περίφημη Novartis, η GlaxoSmithKline, η Bayer, η Johnsons, η Pfizer, η Unilever, η Roche και πολλές άλλες που αγοράζουν πρώτες ύλες προερχόμενες από τα τροπικά δάση και κατασκευάζουν καλλυντικά.
Η εισαγωγή ξυλείας που προέρχεται από παράνομη υλοτομία σε τροπικά δάση είναι θεωρητικά μία παράνομη δραστηριότητα στις περισσότερες χώρες του πλανήτη, παρόλα αυτά αποτελεί ταυτόχρονα το μεγαλύτερο εμπόριο ξυλείας των τελευταίων ετών παγκοσμίως. Οι μεγαλύτερες πολυεθνικές εταιρείες επιπλοποιίας εισάγουν παράνομα ξυλεία από τα τροπικά δάση τόσο του Αμαζονίου όσο και της Κίνας, της Καμπότζης και του Λάος και μάλιστα με την ανοχή των ελεγκτικών αρχών και των κυβερνήσεων. Ανάμεσα σε αυτές τις πολυεθνικές συναντάμε τις IKEA, Ashley, KuKa, Williams Sonoma και πολλές άλλες.
Το αποτέλεσμα όλων των παραπάνω αποτυπώνεται ξεκάθαρα στους επόμενους αριθμούς. Από τη δεκαετία του ’80 μέχρι σήμερα έχουν καταστραφεί περισσότερα από 750.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα τροπικού δάσους του Αμαζονίου, το οποίο προσφέρει στην ατμόσφαιρα της γης περισσότερο από το 37% του οξυγόνου της. Μόνο το 2019 αποψιλώθηκαν περισσότερα από 6,5 εκατομμύρια στρέμματα του τροπικού δάσους, την ίδια χρονιά που οι τεράστιες πυρκαγιές έκαψαν επιπλέον έκταση 2,5 εκατομμυρίων στρεμμάτων. Την τελευταία εικοσαετία δεκαπλασιάστηκαν οι εκτάσεις εκτροφής βοοειδών του Αμαζονίου με την εκτροφή παράλληλα να επεκτείνεται κατά 260% και να αγγίζει πλέον τα 100 εκατομμύρια ζώα, στην προσπάθεια να καλυφθεί η αυξημένη ζήτηση για το κρέας και το δέρμα τους. Αντίστοιχα είναι τα μεγέθη που αφορούν στην καλλιέργεια σόγιας, αγαθού που αποτελεί την κυριότερη ζωοτροφή, ενώ τα τελευταία χρόνια αποτελεί και αναπόσπαστο μέρος της δυτικής διατροφικής κουλτούρας του βιγκανισμού. Το ενδιαφέρον στοιχείο εδώ είναι πως η επιδότηση καλλιέργειας σόγιας στα τροπικά δάση του Αμαζονίου, οδήγησε τους αγρότες στο να στραφούν στην αποκλειστική καλλιέργειά της και κατ’ επέκταση στην δημιουργία πλεονάσματος την τελευταία δεκαετία. Ταυτοχρόνως δεκάδες εκατομμύρια δολάρια δαπανήθηκαν από τις διαφημιστικές εταιρείες ανά τον κόσμο στην προσπάθειά ανάδειξης της νέας τάσης του vegan lifestyle, που με τη σειρά της αύξησε τη ζήτηση σόγιας και εξάλειψε το πλεόνασμα στον πρωτογενή τομέα, αποφέροντας επιπλέον κέρδη στις πολυεθνικές τροφίμων.
Εξίσου σημαντικό είναι να αναφερθεί και η συνεισφορά του ακροδεξιού προέδρου της Βραζιλίας Ζαϊρ Μπολσονάρου στο έγκλημα του Αμαζονίου, οι πολιτικές του οποίου οδήγησαν το 2020, μέσα σε ένα μόλις χρόνο διακυβέρνησής του, στο υψηλότερο επίπεδο αποψίλωσης του Αμαζονίου των τελευταίων 12 ετών. Η ‘επιτυχία’ του αυτή οφείλεται σε νομιμοποιήσεις παράνομων καλλιεργειών και εξορυκτικών δραστηριοτήτων και στη μείωση του προϋπολογισμού προγραμμάτων περιβαλλοντικής προστασίας. Σε όλα αυτά είχε σύμμαχο και συνεργάτη τον Ντόναλτ Τραμπ, υπηρετώντας από κοινού τα συμφέροντα των πολυεθνικών εταιρειών. Το μόνο που κανείς δεν μπορεί να υπολογίσει με ακρίβεια είναι τα κέρδη των πολυεθνικών από την καταστροφή των τροπικών δασών σε ολόκληρο τον κόσμο. Οι πλέον συγκρατημένες προβλέψεις μιλάνε για τρισεκατομμύρια δολάρια σε ετήσια βάση.
Υπάρχουν όμως και κάποιοι αριθμοί που κάνουν μεγαλύτερη αίσθηση. Η καταστροφή του τροπικού δάσους της Κίνας, που αποτελεί τη μητρόπολη της παγκόσμιας βιομηχανίας, έχει κοστίσει μόλις σε ένα χρόνο τις ζωές 1,5 εκατομμυρίου ανθρώπων, με το μακάβριο στατιστικό να αυξάνεται με ραγδαίους ρυθμούς καθημερινά και χωρίς κανείς να μπορεί να προβλέψει που θα καταλήξει. Η στενή επαφή των ανθρώπων με την άγρια πανίδα των τροπικών δασών μας έφερε αντιμέτωπους με έναν νέο ιό, ο οποίος μέσω του σύγχρονου τρόπου ζωής και της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας οδήγησε σε μία φονική πανδημία. Η επιστημονική κοινότητα μας έχει προειδοποιήσει ξεκάθαρα πως η συνεχιζόμενη αποψίλωση των δασών θα μας φέρνει συχνά αντιμέτωπους με ιούς όπως ο Sars, ο Mers, ο Ebola και τώρα ο Sars-Cov2 που πιθανώς να οδηγήσουν σε νέες φονικές πανδημίες. Και πολύ πιθανώς η επόμενη πανδημία να έρθει από δυσμάς.
Εν κατακλείδι, ο καπιταλισμός έχει πολλούς τρόπους να δολοφονεί έμμεσα ή άμεσα. Την επόμενη φορά που θα ακούσετε να μιλάνε για σκοτεινές ιστορίες συνομωσίας, για υπόγεια εργαστήρια τρελών επιστημόνων ή για σφραγίδες της αποκάλυψης που σπάνε διαδοχικά, απαντήστε τους ξεκάθαρα πως ο μόνος που ευθύνεται για τα δεινά μας είναι ο καπιταλισμός.
Διονύσης Μαλαπέτσας
