1. Γεωγραφικός καμβάς
Εδώ κυριαρχούν μεγάλα νησιά με σημαντικό πληθυσμό και οικονομία-δεν μιλάμε για «βραχονησίδες» αλλά για νομούς. Σύμφωνα με τα απογραφικά δεδομένα, η ιεράρχηση έχει ως εξής:
- Λέσβος: 1.636 τ.χμ., ~86.000 κάτοικοι (3ο μεγαλύτερο ελληνικό νησί)
- Χίος: 842,8 τ.χμ., ~51.000 κάτοικοι
- Σάμος: 477,9 τ.χμ., ~33.000 κάτοικοι
- Λήμνος: 476,3 τ.χμ., ~16.700 κάτοικοι
- Θάσος: 379 τ.χμ., Ικαρία: 255,3 τ.χμ., Σαμοθράκη: 178 τ.χμ.
- Άγιος Ευστράτιος, Ψαρά, Φούρνοι, Οινούσσες, Θύμαινα, Αντίψαρα, Πασάς, Άγιος Μηνάς
Τρία γεωγραφικά χαρακτηριστικά καθορίζουν τη γεωπολιτική του χώρου:
Κατ’ αρχήν, η ακραία θαλάσσια προσέγγιση. Τα μεγάλα νησιά βρίσκονται σε απόσταση «βολής πυροβόλου» από τις ακτές της Μικράς Ασίας: η Λέσβος είναι πολύ πλησίον γεωγραφικά στον Κόλπο του Αδραμυτίου και απέναντι από το Αϊβαλί, η Χίος απέχει μόλις 7,6 χιλιόμετρα από τη χερσόνησο της Ερυθραίας και τον Τσεσμέ, απέναντι από την Σμύρνη, η Σάμος βρίσκεται σε απόσταση λιγότερο από 2 χιλιόμετρα από το Κουσάντασι. Στα σημεία αυτά η μεσοαπόσταση είναι μικρότερη από το άθροισμα των χωρικών υδάτων εκατέρωθεν, καθιστώντας την περιοχή πεδίο αναγκαστικής συνύπαρξης ή μόνιμης τριβής.
Δεύτερον, το σύστημα των Στενών. Η Λήμνος βρίσκεται στρατηγικά ακριβώς έξω από την έξοδο των Δαρδανελίων: Όποιος ελέγχει τη Λήμνο ελέγχει δυνητικά και τη θαλάσσια πρόσβαση στη Μαύρη Θάλασσα και στα παράλια της Βορείου Ανατολίας. Η συνύπαρξη Λήμνου–Σαμοθράκης με τα τουρκικά νησιά Ίμβρος, Τένεδο και Λαγούσες ως «νομικής ενότητας των Στενών» αποτέλεσε την καρδιά της Συνθήκης της Λωζάνης του 1923 και, αργότερα, του Μοντρέ του 1936.
Τρίτον, η θαλάσσια λεκάνη των ορυκτών καυσίμων. Σε αντίθεση με τη νότια πλευρά του Αιγαίου, το Βόρειο Αιγαίο διαθέτει πραγματικό, σε λειτουργία εξορυκτικό πεδίο: τον υφάλμυρο σχηματισμό Πρίνου–Καβάλα–Θάσου, που βρίσκεται εντός ελληνικής υφαλοκρηπίδας και εξορύσσεται ανεξάρτητα από την ελληνοτουρκική αντιπαράθεση. Η παρουσία του αποδεικνύει εμπειρικά ότι ο πετρελαιοφόρος βυθός του Αιγαίου δεν είναι θεωρητική υπόθεση αλλά γεωλογικό γεγονός και επομένως, δίνει στην υφαλοκρηπίδα στο ΒΑ Αιγαίο υλικό περιεχόμενο.
2. Ιστορικό νήμα της κυριαρχίας και το τριετές καθεστώς
Η νομική «αλυσίδα τίτλων» του ΒΑ Αιγαίου είναι παλαιότερη και πιο σύνθετη από εκείνη των Δωδεκανήσων, καθώς διαμορφώθηκε σε τρεις φάσεις με διαφορετικό αναγκαστικό πλαίσιο.
2.1 Από τους Βαλκανικούς Πολέμους στο Λονδίνο
Κατά τον Πρώτο Βαλκανικό Πόλεμο (1912–1913) οι ελληνικοί στόλοι απελευθέρωσαν τα νησιά που ανήκαν στην τότε Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η Συνθήκη του Λονδίνου (30 Μαΐου 1913, Άρθρα 4–5) και η Συνθήκη των Αθηνών (14 Νοεμβρίου 1913) επέμειναν στην εξεύρεση λύσης, με τις Μεγάλες Δυνάμεις να αναλαμβάνουν το ρόλο του κριτή. Η απόφασή τους ήρθε στις 13 Φεβρουαρίου 1914: η Ελλάδα διατήρησε όλα τα νησιά που κατείχε εκτός από την Ίμβρο, την Τένεδο και το Καστελόριζο (το οποίο επιστράφηκε προσωρινά στην εποπτεία των Δυνάμεων πριν ιταλοποιηθεί).
2.2 Η Συνθήκη της Λωζάνης: δύο κατηγορίες νησιών
Η 24η Ιουλίου 1923 σφράγισε οριστικά τα όρια, αλλά επέφερε δύο διαφορετικά νομικά καθεστώτα:
Για τα μεγάλα παράκτια νησιά (Μυτιλήνη/Λέσβος, Χίος, Σάμος, Ικαρία) το Άρθρο 13 επέβαλε μερική αποστρατιωτικοποίηση. Ο σκοπός διατυπώνεται ως εξής: «Προς εξασφάλισιν της ειρήνης». Τα μέτρα αφορούν αποκλειστικά τον περιορισμό στρατιωτικής υποδομής-απαγόρευση ναυτικών βάσεων και οχυρωματικών έργων, περιορισμό αεροπορικών πτήσεων (δυαδικά απαγορευτικά προς Ελλάδα και Τουρκία). Καμία διάταξη δεν αγγίζει την κυριαρχία, την ένταξη της εθνοφυλακής, ή τη δυνατότητα εκπαίδευσης οπλιτών επί τόπου.
Για τη Λήμνο και τη Σαμοθράκη επιβλήθηκε πλήρης αποστρατιωτικοποίηση μέσω της σχετικής Σύμβασης για τα Στενά, που τις συνέδεσε με τα τουρκικά νησιά Ίμβρο, Τένεδο και Λαγούσες ως αρχιστρατηγικής ζώνης ασφαλείας. Η Ελλάδα δέχθηκε τον περιορισμό ως αντάλλαγμα για την αναγνώριση ελληνικής κυριαρχίας μόλις δέκα χρόνια μετά την οριστική εδραίωση της.
2.3 Η Σύμβαση του Μοντρέ: απαλλαγή και τουρκική στρέβλωση
Το κομβικό σημείο της σημερινής αντιπαράθεσης είναι η Σύμβαση του Μοντρέ (20 Ιουλίου 1936). Όταν οι συμβαλλόμενοι αποφάσισαν να καταργήσουν τη Σύμβαση των Στενών του 1923 και να επιτρέψουν στην Τουρκία τον επανεξοπλισμό των Δαρδανελίων, της Ίμβρου και της Τενέδου, εξέλιπε εκ των υστέρων κάθε νομικός λόγος παραμονής της Λήμνου και της Σαμοθράκης σε αποστρατιωτικοποίηση. Η αλληλογραφία της εποχής μιλά από μόνη της:
- Στις 6 Μαΐου 1936, ο Τούρκος πρεσβευτής στην Αθήνα, Rüşen Eşref, έγραψε προς τον φασίστα και δικτάτορα πρωθυπουργό Ιωάννη Μεταξά: «Κατ’ εντολήν της κυβερνήσεώς μου… είμαστε εξ ολοκλήρου σύμφωνοι όσον αφορά στον εξοπλισμό (militarization) των νήσων Σαμοθράκης και Λήμνου, ταυτόχρονα με τον εξοπλισμό των Στενών».
- Στις 31 Ιουλίου 1936, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Rüştü Aras ανακοίνωσε προς την εθνοσυνέλευση, κατά την κύρωση: «Οι διατάξεις που αφορούν τα νησιά Λήμνος και Σαμοθράκη, τα οποία ανήκουν στη γειτονική μας και φιλική χώρα Ελλάδα και ήσαν αποστρατιωτικοποιημένα από τη Λωζάνη, καταργούνται κι’ αυτά από τη Συνθήκη του Μοντρέ-και αυτό μας ευχαριστεί ιδιαίτερα» (Πρακτικά Τουρκικής Εθνοσυνέλευσης, τεύχος 12).
Η σημερινή τουρκική θέση ανατρέπει συθέμελα τον ίδιο της τον ιστορικό λόγο: ισχυρίζεται ότι η Σύμβαση του Μοντρέ κατήργησε μόνο το καθεστώς των Στενών για τα τουρκικά νησιά και τον τουρκικό χερσαίο χώρο, όχι όμως για την ελληνική Λήμνο/Σαμοθράκη. Πρόκειται για ανερμάτιστη απάντηση: η ελληνική πλευρά, μάλιστα, ενημέρωσε επισήμως τις κυβερνήσεις της Γαλλίας, της Ιταλίας και της Μεγάλης Βρετανίας ήδη το 1936–1937 ότι «προέβη σε στρατιωτική κατάληψιν των νήσων», προκαλώντας καμία διεθνή διαμαρτυρία.
3. Η σύγχρονη ελληνοτουρκική αντιπαράθεση και το casus belli
3.1 Οι τέσσερις άξονες αμφισβήτησης
Από το 1974 και ιδίως μετά το 1995, η Άγκυρα διατηρεί τετραπλή ροή διεκδικήσεων στο Βόρειο Αιγαίο:
α) Οι «Γκρίζες Ζώνες». Στα μέσα της δεκαετίας του ’90 η Τουρκία άρχισε να αμφισβητεί κυριαρχία σε 152 νησιά/νησίδες/βραχονησίδες του Αιγαίου, επιχειρώντας να καταστήσει «αδιευκρίνιστο» το διαχωρισμό που το ίδιο το Άρθρο 12 της Λωζάνης είχε επιβάλει με τον κανόνα των 3 ναυτικών μιλίων από τις ασιατικές ακτές. Αποκορύφωμα αποτέλεσε η κρίση των Ιμίων (Ιανουάριος 1996) -βραχονησίδες εντός νησιωτικής αλυσίδας των Δωδεκανήσων, που οδήγησε σε επιχείρηση SAR.
β) Από τα 6 στα 12 ναυτικά μίλια. Η Τουρκία βρίσκεται σε κατάσταση casus belli (8 Ιουνίου 1995, απόφαση της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης) για οποιαδήποτε ελληνική επέκταση χωρικών υδάτων πέραν των 6 ν.μ. στο Αιγαίο. Η Ελλάδα απαντά με δύο σημεία: πρώτον, ότι αυτή η επέκταση είναι διαδοχική της UNCLOS (Άρθρο 3: δικαίωμα έως 12 ν.μ.), δεύτερον ότι έχει ήδη ασκήσει το ίδιο δικαίωμα στο Ιόνιο (2021) χωρίς αντίδραση. Οι δηλώσεις του ΥΠΕΞ Γιώργου Γεραπετρίτη (Σεπτέμβριος 2026) ότι η Ελλάδα «δεν έχει απεμπολήσει το συγκεκριμένο δικαίωμα» αποτελούν νέο κεφάλαιο στην χωρίς χρονοδιάγραμμα δυνητική επέκταση, μια ρητορική που επαναλαμβάνεται από διάφορες ελληνικές κυβερνήσεις.
γ) Η αποστρατιωτικοποίηση και οι επιστολές ΟΗΕ (2021). Στις 13 Ιουλίου και 30 Σεπτεμβρίου 2021 ο μόνιμος αντιπρόσωπος της Τουρκίας απηύθυνε επιστολές της Γραμματείας του ΟΗΕ, ενώ στις δύο έντονες τουρκικές αλλαγές θέσεων, πρώτον συνέδεσε για πρώτη φορά επισήμως την ίδια τη κυριαρχία με τις υποχρεώσεις αποστρατιωτικοποίησης και δεύτερον, διεύρυνε τον ισχυρισμό περιλαμβάνοντας τα νησιά Σαμοθράκη, Λήμνο, Λέσβο, Χίο, Σάμο, Ικαρία.
δ) Οι πρακτικές. Από τον Αύγουστο του 2026 η Άγκυρα ανακήρυξε με εθνικό «νόμο» ως τουρκικά θαλάσσια πάρκα τις περιοχές γύρω από το Καστελόριζο και τους κόλπους Σαμοθράκης–Λήμνου, ενισχύοντας τη στρατηγική της «Γαλάζιας Πατρίδας» ακόμη και στον βορειότερο τομέα. Συγχρόνως, η μεταφορά της 51ης Ταξιαρχίας Καταδρομών στην περιοχή απέναντι από τη Σάμο (πληροφορίες για ~2.000 κομάντο τον Σεπτέμβριο–Οκτώβριο 2026) και η αεροναυτική άσκηση «Denizkurdu-I/2026» με αποβατικό σενάριο στόχευσης νησιών, επιβεβαιώνουν τον στρατηγικό χαρακτήρα της απειλής.
3.2 Η νομική απάντηση
Η ελληνική νομική θέση είναι συνεκτική και θεμελιώνεται σε τέσσερις πυλώνες:
- Το δικαίωμα αυτοάμυνας (άρθρο 51 Χάρτη ΟΗΕ) κυριαρχεί κάθε ειδικής ρύθμισης συνθηκών -η απόπειρα να ερμηνευθεί η Λωζάνη/Μοντρέ ως αποκλεισμός δικαιώματος άμυνας (και κυρίως απέναντι από τη 4η Στρατιά με ειδικές δυνατότητες διεξαγωγής αποβατικών ασκήσεων) συνιστά στρέβλωση της leges ratione του συστήματος.
- Η Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών (1969), στις διατάξεις περί «θεμελιώδους μεταβολής των συνθηκών» (άρθρο 62 – rebus sic stantibus), ακυρώνει διαχρονικούς περιορισμούς που εισήχθησαν «προς εξασφάλισιν της ειρήνης» σε περιβάλλον ειρήνης και σήμερα δεν μπορούν να εξυπηρετούν τον σκοπό αυτό.
- Η μη-προσχώρηση της Τουρκίας στην UNCLOS δεν δημιουργεί καμία αποκλειστική της ζώνη. Το Άρθρο 121 τεκμαίρει ότι τα νησιά έχουν επήρεια σε ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα όπως τα ηπειρωτικά εδάφη.
- Σε σχέση με το ΝΑΤΟ, από τη δεκαετία του 1950 (με αφετηρία το 1957 και μετέπειτα αποφάσεις), υιοθέτησε μια «πολιτική λεγόμενης ουδετερότητας» (γνωστή και ως οδηγίες Λουνς). Το ΝΑΤΟ πράγματι αρνείται σταθερά να συμπεριλάβει τη Λήμνο (και άλλα νησιά του ανατολικού Αιγαίου) σε νατοϊκά προγράμματα υποδομών ή κοινές ασκήσεις, απορρίπτοντας τη χρηματοδότηση έργων, επειδή η Τουρκία προβάλλει βέτο επικαλούμενη το καθεστώς αποστρατιωτικοποίησης. Σε ότι αφορά τη CFE (Συνθήκη για τις Συμβατικές Δυνάμεις στην Ευρώπη), υπάρχουν διευκρινίσεις από τη περίοδο 2007-2008, που αφορούν αυτό το ζήτημα: οι νατοϊκοί χάρτες και οι αναφορές δυνάμεων συχνά «εξαιρούν» ή αποφεύγουν να καταγράψουν τις ελληνικές δυνάμεις στα νησιά αυτά. Αμφισβητεί δηλαδή καθορισμένα ελληνικά δικαιώματα. Το γεγονός ότι το ΝΑΤΟ δεν χρηματοδοτεί έργα εκεί λόγω του τουρκικού βέτο, δεν σημαίνει ότι τα νησιά αυτά βρίσκονται εκτός της νατοϊκής ομπρέλας και συμμετοχής και των νησιών σε πολεμικές επιλογές των ιμπεριαλιστών του ΝΑΤΟ.
4. Ενέργεια
Η γεωπολιτική του Βορείου Αιγαίου δεν μπορεί να αναλυθεί χωρίς τη κατανόηση ότι το Βόρειο Αιγαίο και η Θράκη αποτελούν σήμερα έναν ενιαίο, κρίσιμο γεωπολιτικό και ενεργειακό πυλώνα για τη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Ενώ στη θαλάσσια ζώνη δεν διεξάγονται εγχώριες εξορύξεις υδρογονανθράκων μεγάλης κλίμακας, η ηπειρωτική «πλάτη» της Θράκης αναβαθμίζεται ραγδαία. Κεντρικό ρόλο σε αυτό παίζει ο πλωτός σταθμός FSRU Αλεξανδρούπολης, ο οποίος ξεκίνησε τη λειτουργία του τον Οκτώβριο του 2024. Μέσω του «Κάθετου Διαδρόμου», το αέριο αυτό τροφοδοτεί τα Βαλκάνια και την Ουκρανία, μειώνοντας τη ρωσική εξάρτηση. Παράλληλα, το λιμάνι της Αλεξανδρούπολης λειτουργεί ως στρατηγικός νατοϊκός κόμβος logistics, επιτρέποντας τη μεταφορά εφοδίων προς την Ανατολική Ευρώπη παρακάμπτοντας τα Στενά.
Γιατί αυτό αφορά τα νησιά; Διότι κάθε προσπάθεια προστασίας του FSRU, του αγωγού IGB και των αποθεμάτων υδρογονανθράκων, υποχρεώνει την Ελλάδα να διατηρεί σταθερή θαλάσσια παρουσία γύρο από Λήμνο, Σαμοθράκη και τον Άγιο Ευστράτιο, σε περιοχές που διασταυρώνεται με την Τουρκία. Η ελληνική εσωτερική αγορά LNG (AKTOR/Motor Oil Άγιοι Θεόδωροι 2031) και ο Κάθετος Διάδρομος (Venture Global, Atlantic SEE, 1 MTPA ετησίως) υπογραμμίζουν μια δεύτερη διάσταση: το Βόρειο Αιγαίο δεν παράγει ενέργεια, αλλά προστατεύει τον κόμβο εμπορίας της.
5. Ορισμένα συμπεράσματα και σκέψεις
Η ιστορική σημασία των νησιών δομήθηκε στην ίδια διεθνή συνθήκη που αναγνώριζε την τουρκική αλλαγή και την ανατροπή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το σημερινό τους βάρος έρχεται να αναιρέσει μια θεμελιώδη μεταβολή της συνθήκης: για πρώτη φορά από το 1923, οι απειλές μετατοπίζονται από τον «θαλάσσιο χώρο» στους νομικούς θεσμούς, casus belli, νομικές αντιπαραθέσεις στον ΟΗΕ και επακόλουθα στις πρακτικές, θαλάσσια πάρκα και καλώδια.
Μόνη λύση η θέση του ΚΚΕ που τόνισε στην πρόσφατη εκδήλωσή του με τον Γ.Γ της ΚΕ του ΚΚΕ:
Το ΚΚΕ δεν δέχεται συμφωνίες που παραχωρούν δικαιώματα αξιοποίησης της θάλασσας, του πυθμένα, του υπεδάφους της και της ατμόσφαιρας υπεράνω της, για να πλουτίζουν οι διάφοροι ληστές κεφαλαιοκράτες και το κεφάλαιο.
Θεωρούμε απαράδεκτη την απειλή πολέμου εκ μέρους της Τουρκίας, στην περίπτωση που η Ελλάδα επεκτείνει την αιγιαλίτιδα ζώνη της πέραν των 6 ν.μ. που είναι σήμερα. Η επέκταση των χωρικών υδάτων της χώρας μέχρι τα 12 μίλια είναι δικαίωμά της, εφόσον εξυπηρετεί τα λαϊκά συμφέροντα, με την εργατική και λαϊκή εξουσία.
- Κατανοούμε πλήρως ότι η άσκηση αυτού του δικαιώματος, όπως γενικότερα η εξασφάλιση των κυριαρχικών δικαιωμάτων, δεν μπορεί να γίνει με επιτυχία και υπέρ των συμφερόντων των εργαζομένων, όσο η χώρα είναι μέσα στη «στρούγκα» του ΝΑΤΟ και της ΕΕ, όσο «βυθίζεται» στους επικίνδυνους ανταγωνισμούς και τους πολέμους ανάμεσα στους ιμπεριαλιστές, για χάρη των συμφερόντων των μονοπωλίων.
- Τώρα απαιτείται να κλείσουν οι ξένες στρατιωτικές βάσεις στη χώρα. Απαιτείται απεγκλωβισμός από τα σχέδια των ΗΠΑ, από τις ιμπεριαλιστικές ενώσεις του ΝΑΤΟ, της ΕΕ, όπως και από άλλες στρατηγικές συμμαχίες με ΗΠΑ, Ισραήλ κ.α. Καμιά υποχρέωση για ΝΑΤΟϊκούς εξοπλισμούς – ακύρωση της συμφωνίας για την «Ασπίδα του Αχιλλέα» και άλλων αντίστοιχων.
- Με τον λαό στην εξουσία, το Κόμμα μας τάσσεται υπέρ του καθορισμού των θαλάσσιων ζωνών και της προάσπισης των κυριαρχικών δικαιωμάτων από τη σκοπιά των εργατικών – λαϊκών συμφερόντων.
Καλούμε τον λαό να επαγρυπνά και να υπερασπίζεται τα συμφέροντά του στην προοπτική της πάλης του για να γίνει αυτός νοικοκύρης στον τόπο του. Να οργανώσει την αντεπίθεσή του απέναντι στο βάρβαρο σύστημα, που όσο υπάρχει γεννά την ειρήνη με το πιστόλι του «θερμού επεισοδίου» στον κρόταφο, γεννά τον πόλεμο, τη φτώχεια, την εκμετάλλευση, την προσφυγιά.
Η διέξοδος – ο δρόμος για οριστική λύση προς όφελος των λαών στις δυο ακτές του Αιγαίου, για να ζήσουν με αλληλεγγύη και αληθινή ειρήνη, μπορεί να ανοίξει μόνο με κοινό αγώνα ενάντια στον ιμπεριαλισμό, για μια άλλη κοινωνία με εργατική, λαϊκή εξουσία και κεντρικό σχεδιασμό, τον Σοσιαλισμό.
Στρατιωτικός
