Η κατοικία στην πρώην ΕΣΣΔ-|2ο: Εντός τόπου και χρόνου

Μπασκορτοστάν, Ρωσία
Φώτο Αρχείου / Άποψη της πόλης Μπασκορτοστάν, Ρωσία / Πηγή: Wikipedia

Βασική προϋπόθεση ύπαρξης του ανθρώπου και της ιστορίας -δηλαδή να καταφέρουν να «γράψουν ιστορία» οι άνθρωποι, είναι να μπορούν να ζήσουν. Όμως η διαβίωση συνεπάγεται πρώτα απ’ όλα φαγητό και νερό, στέγαση, ντύσιμο και αρκετά άλλα. (K. Marx, F. Engels, Γερμανική Ιδεολογία, 1846, Κεφάλαιο II)

Σχεδόν όλες, οι αναλύσεις –ειδικά όταν πρόκειται για την πρώτη μεγάλη σοσιαλιστική χώρα, ακολουθούν την αστική πεπατημένη μιας «καθαρής» – «ελεύθερης» (βλ αταξικής) θεώρησης της επιστήμης και της τέχνης –στην περίπτωσή μας της αρχιτεκτονικής και της πολεοδόμησης, που όταν τολμά να θίξει την ιερότητα του εκμεταλλευτικού συστήματος και μάλιστα καλώντας σε ανατροπή του, τότε «μιαρά δεσμευμένη» είναι μόνο για «το πυρ το αιώνιον και το σκότος το εξώτερον».

Αλλά υπάρχει καθαρή τέχνη;

Ακόμη και οι δημιουργοί που αποκλείουν από το έργο τους τα κοινωνικο-πολιτικά θέματα και φτιάχνουν «ωραία, ανώφελα πουλιά» για τις «σκάλες των αιώνων» όπως έγραφε ο Ρίτσος – παίρνουν θέση στην πραγματικότητα.
Ηθελημένα ή αθέλητα εκφράζουν σκοπιμότητα, καθώς συμβάλλουν στην καλλιέργεια της κοινωνικής παθητικότητας και της αδράνειας απέναντι στην ταξική βία και καταπίεση, κάτι που δίχως άλλο είναι πολύ βολικό για την αστική εξουσία.

Πάνω σ’ αυτό το θέμα ο Γιάννης Ρίτσος έλεγε χαρακτηριστικά:
«Η τέχνη είναι πάντα κοινωνική λειτουργία. Οι στρατευμένοι της αποστράτευσης, εκείνοι που κάνουν απολίτικη τέχνη στην ουσία κάνουν πολιτική, δηλαδή τείνουν να αποφύγουν μια πολιτική θέση και να συμβουλέψουν και τους άλλους να αδρανήσουν».
Ο δε Μπρεχτ έγραφε με το γνωστό λιτό, κοφτό στιλ του ότι οι αστράτευτοι, είναι στρατευμένοι στην άρχουσα τάξη.

Εργατική Λέσχη Μέλινκοφ, 1927

Να φέρουμε ένα παράδειγμα: την ίδια εποχή (γιατί οι συγκρίσεις δε μπορεί να γίνονται αφαιρετικά) που η Μεγάλη Οκτωβριανή Σοσιαλιστική Επανάσταση έκανε τα πρώτα της δύσκολα βήματα, ιδρύεται από τον Βάλτερ Γκρόπιους (Walter Gropius) –αργότερα σε συνεργασία με τον Μις φαν ντερ Ρόε (Ludwig) Mies van der Rohe, το Μπάουχαους (Staatliches Bauhaus ή απλά Bauhaus), καλλιτεχνική και αρχιτεκτονική σχολή στη Βαϊμάρη (συγχώνευση της Ακαδημίας Καλών Τεχνών <|Grossherzogliche Sächsische Hochschule für Bildende Kunst|> με τη Σχολή Εφαρμοσμένων Τεχνών <|Kunstgewerbeschule|>), με στόχο το δέσιμο του σχεδιασμού με την κατασκευή.

Το Μπάουχαους –μύθος επί μύθων το ίδιο, κυριολεκτικά θεοποιημένο, συνδέεται μεν από τους αστούς με τη Βαϊμάρη, αλλά αυτό το κάνουν μόνο γεωγραφικά επειδή «έτυχε» -λένε η πρώτη «σχολή» να δημιουργηθεί εκεί, αποκρύπτοντας επιμελώς τα ιστορικά γεγονότα της λεγόμενης “Novemberrevolution“, που ξεκίνησε Νοέμβριο του 1918 –ένα χρόνο μετά την επανάσταση του Οκτώβρη στη γειτονική Ρωσία και 10 μήνες αργότερα, τον Αύγουστο του 1919 εκφυλίστηκε ως “Δημοκρατία της Βαϊμάρης” –αφού έπνιξε στο αίμα τους Σπαρτακιστές, την επαναστατική εμπροσθοφυλακή της εργατικής τάξης, με αιχμή δόρατος τη δεξιά σοσιαλδημοκρατία, που -στην υπηρεσία σωτηρίας του καπιταλιστικού συστήματος, δολοφόνησε τη Ρόζα Λούξεμπουργκ και τον Καρλ Λίμπκνεχτ.
Να θυμίσουμε πως ο Mies van der Rohe –όταν δεν μπόρεσε να καταλάβει την θέση του προσωπικού αρχιτέκτονα του Φύρερ, πήρε μεταγραφή στις ΗΠΑ το 1937 υπηρετώντας την αμερικάνικη πολεοδομική φιλοσοφία, ο Γκρόπιους προτού μετακομίσει στις Ηνωμένες Πολιτείες (1934) σχεδίασε το νέο κτήριο Reichsbank (Τράπεζα του Ράιχ), ενώ η Marianne Brandt το 1939 έγινε μέλος της επίσημης οργάνωσης καλλιτεχνών του ναζιστικού καθεστώτος (Reichskulturkammer) και επίσης πως -όχι τυχαία οι Σοβιετικοί El Lissitzky, Nikolai Kolli, Moisei Ginzburg κά, μετά από ένα πρώτο «πειραματικό» διάστημα αποστασιοποιήθηκαν και σταμάτησαν να συμμετέχουν.

Η σχέση του «κατασκευασμένου» έργου του μοντέρνου κινήματος στην ΕΣΣΔ σχετικά με τον πραγματικό κτισμένο όγκο κατοικιών που αντιστοιχούν εκείνη την εποχή σε «κλασική» μορφή και δομή δείχνει και -πέρα από τις δυνατότητες, όταν δεν πρυτανεύει το κέρδος, την ανωτερότητα του σοσιαλισμού:

Ενδεικτικά, ενώ το 1923 κατασκευάστηκαν ~1.000.000 τμ. κατοικίας και το 1925 3.000.000, στην περίοδο 1925-1930 πάνω από 30 εκατομ, δηλαδή 6.000.000 το χρόνο).

Να σημειώσουμε πως -σε μια πρώτη περίοδο, εφαρμόστηκαν και αναγκαστικές λύσεις (πχ. η «ελάχιστη κατοικία» μειώνοντας τα τμ. ανά άτομο, λόγω των οξυμένων προγραμμάτων στέγασης) και επίσης υπήρξαν και μηχανιστικοί πειραματισμοί (πχ. με ιδεολογικό κάλυμμα την «σοσιαλιστική συλλογική κατοίκηση» αφαιρώντας από κάθε διαμέρισμα κουζίνες και ελαχιστοποιώντας τον καθημερινό χώρο, δημιούργησαν το «συλλογικό σπίτι» με κοινά μαγειρεία, εστιατόρια και χώρους διημέρευσης σε κάθε συγκρότημα, λύση η οποία όπως ήταν φυσικό τελικά εγκαταλείφθηκε).

Συλλογική κατοικία (σπίτι-κοινότητα) M.Bartch & V.Vladimirov.
Ελάχιστος ιδιωτικός χώρος και μέγιστος κοινωνικός, διατάξεις ορόφων που αργότερα αντέγραψε ο Le Corbusier
στην Πολυκατοικία της Μασσαλίας.
Καθαρές γραμμές / σχέδια || με την μορφολογία του Bauhaus που 10 χρόνια αργότερα χρησιμοποίησε ο Mies van der Rohe

Αλλά ακόμη και σε αυτές τις «ακραίες» περιπτώσεις, δημιουργήθηκαν με μεγάλη επιτυχία κτήρια με έντονο κοινωνικό χαρακτήρα τα γνωστά συγκροτήματα κατοικιών, με αίθουσες εκδηλώσεων , πολιτισμού, εργατικές λέσχες, τοπικής άθλησης κλπ.

Η Σοβιετική Ένωση υπήρξε πρακτικά η πρώτη χώρα στον κόσμο που αντιμετώπισε το πρόβλημα της απ’ αρχής οικοδόμησης νέων πόλεων, αντίθετα με τη Δύση (που -αναγκαστικά, το βρήκε μπροστά της μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο…)
Και μιλάμε για νέες πόλεις σε μαζική παραγωγή και όχι για τους μεμονωμένους βιομηχανικούς οικισμούς της Αγγλίας και Γερμανίας του 19ου αιώνα (Siemensstadt, Saltaire, Cadbury κα.)

1930 το περίφημο σχέδιο Miljutin (Magnitogorsk),
που βασίζεται στην ιδέα της γραμμική πόλης
δεξιά η πρότασή του για το Στάλινγκραντ –ορατή ακόμη σήμερα

Βέβαια -και αυτό είναι το κύριο, οι πόλεις στη Σοβιετική Ένωση, μελετήθηκαν και κτίστηκαν απ’ αρχής σε ελεύθερο έδαφος που ήταν λαϊκή ιδιοκτησία.
Δημιουργήθηκαν σχεδιασμένα , δίπλα σε μεγάλες μονάδες παραγωγής (σαν βιομηχανικές δηλ.) κοντά σε νέα ορυχεία, φράγματα ή άλλα μεγάλα τεχνικά έργα ή σε καινούργιες βιομηχανικές συγκεντρώσεις.
Οι εκτεταμένες συζητήσεις και ευρύτερες θεωρητικές αναζητήσεις ήταν στα πλαίσια της «νέας σοσιαλιστικής πόλης» με αρχές «νέας κοινωνίας» που θα ήταν αντίθετες με την παλιά καπιταλιστική πόλη, με στόχο και την απάλειψη της αντίθεσης πόλης – υπαίθρου κλπ

Ο πληθυσμός της ΕΣΣΔ –πριν τις ανατροπές, ήταν ~293 εκατομμύρια, από αυτούς τα ~147 -οι μισοί σχεδόν στη Σοβιετική Ρωσία, όπου ζούσαν ~39,2 εκατομμύρια οικογένειες.
Από αυτές το 63,7% σε διαμερίσματα και το 24% σε σπίτια, 6,1% ζούσε σε κατοικίες όπου ήταν κοινόχρηστοι με άλλες οικογένειες οι χώροι της κουζίνας και του μπάνιου και ένα 6% ζούσε σε δωμάτια. Κυρίως αυτές οι δύο τελευταίες κατηγορίες πολιτών, αλλά και όσες οικογένειες ήθελαν να καλυτερέψουν τις συνθήκες διαβίωσής τους ζητούσαν από το κράτος να τους δώσει καινούριο διαμέρισμα.
Έτσι κάθε χρόνο ένα 25% των ρώσικων οικογενειών, περίπου 9 εκατομμύρια οικογένειες, επιδίωκαν την καλυτέρευση των συνθηκών της στέγης τους.
Το κράτος είχε τη δυνατότητα κάθε χρόνο να ικανοποιήσει το αίτημα ένός ~12-17% όσων είχαν υποβάλει αίτηση, με βάση τα κοινωνικά κριτήρια.

Κατά μέσο όρο το 1990 στη χώρα σε κάθε κάτοικο αντιστοιχούσαν 15,7 μ2 «ωφέλιμης κατοικίας» (καθιστικό + υπνοδωμάτια), δηλαδή χωρίς τον υπολογισμό των κοινόχρηστων χώρων.
Όμως πέρα από την υποβολή αίτησης στο συνδικάτο και στο δήμο, οι οποίοι και φρόντιζαν για την απόκτηση κατοικίας, υπήρχε και ο τρόπος της αγοράς κατοικίας.
Ετσι μπορούσες να αγοράσεις διαμέρισμα από κρατικές κατασκευαστικές εταιρίες που τα πουλούσαν σχεδόν σε τιμές κόστους, με άτοκες δόσεις για 15 χρόνια. (πχ. το 1986 στη Μόσχα το 1 μ2 κόστιζε 192 ρούβλια κι υπολογιζόταν ότι ένα διαμέρισμα μπορούσε να αγοραστεί περίπου με τους μισθούς 3 χρόνων).

Για να κάνουμε μια σύγκριση –την ίδια περίοδο ο δικός μας Κτιριοδομικός κανονισμός (3046/304, ΦΕΚ 59 Δ’-1989) καθόριζε το standard πολύ πιο δυσμενές σε «ένα άτομο ανά 18 τετραγωνικά μέτρα μικτού εμβαδού».

Το Ιστορικό κτίριο Narkomfin στη Μόσχα –υπό κατάρρευση και έτοιμο για παράδοση στα επιχειρηματικά συμφέροντα

Η Μόσχα -ακόμη και σήμερα μετά τις ανατροπές με πληθυσμό μεγαλύτερο από την Ελλάδα (12,9 εκατομμύρια κάτοικοι) είναι πρώτη στον κόσμο σε ποσοστό δημόσιου χώρου πρασίνου (χωρίς δηλ. πρασιές κλπ εσωτερικά στα κτίρια) με 54%!

Μετά την παλινόρθωση του καπιταλισμού στην ΕΣΣΔ, άρχισε η μείωση στην παροχή δωρεάν κατοικίας από το κράτος. Την τελευταία χρονιά ύπαρξης της ΕΣΣΔ, το 1990, δόθηκαν νέα διαμερίσματα σε 1.296.000 οικογένειες δικαιούχων, ενώ το 2000 πήραν τέτοια διαμερίσματα μόλις 253 χιλιάδες οικογένειες. Πλέον κανένας Ρώσος δε θα πρέπει να υπολογίζει ότι θα πάρει εύκολα δωρεάν διαμέρισμα από το κράτος.
Αυξήθηκαν επίσης οι τιμές των διαμερισμάτων. Ετσι αν στα χρόνια του σοσιαλισμού έφταναν οι μέσοι μισθοί 3 χρόνων για να αγοράσεις ένα διαμέρισμα (αν δεν ήθελες να περιμένεις 6-8 χρόνια για να το πάρεις δωρεάν), το 1993 χρειαζόσουν τους μέσους μισθούς 15,2 χρόνων και το 1994 ήθελες τους μισθούς 26,1 χρόνων! και στη συνέχεια έγινε είδος σε ανεπάρκεια, η απόκτηση νέας κατοικίας από τη λαϊκή οικογένεια φαντάζει με άπιαστο όνειρο.

-|συνεχίζεται|-
Επιμέλεια: Γιάννης Παπαγιάννης

Δείτε ακόμα...