Ιάννης Ξενάκης – Αφιέρωμα

(Για τα 20 χρόνια από το θάνατό του)

«Αν πάτε στον Νότο, έχετε τους εκατοντάδες ήχους των πουλιών, των εντόμων, των τζιτζικιών που σας πολιορκούν από κάθε πλευρά. Αυτοί οι ήχοι διαφέρουν βεβαίως ως προς την ένταση, την πυκνότητα και την τοποθέτηση στον χώρο. Αλλά εκείνο που μετράει είναι η ηχητική μάζα. Αυτή δημιουργεί την ομορφιά του ήχου των τζιτζικιών, των γρύλων κλπ. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει με μια διαδήλωση που δονείται από συνθήματα. Θυμάμαι τα χρόνια της Αντίστασης στην Αθήνα. Υπήρχαν δεκάδες, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι που προχωρούσαν προς το κέντρο της πόλης φωνάζοντας συνθήματα. Οι Γερμανοί τούς περίμεναν με τεθωρακισμένα άρματα και πολυβόλα. Όταν η διαδήλωση έφθανε μπροστά στους Γερμανούς, οι άνθρωποι διαλύονταν. Και ακολουθούσε ένας ήχος θαυμάσιος, χαοτικός, αφάνταστος, με τις οιμωγές των πληγωμένων και τους πυροβολισμούς. Αυτός ο ήχος των γεγονότων έχει τους δικούς του εσωτερικούς νόμους. Αυτή η ηχητική μάζα, ακόμη και αν την ηχογραφήσεις και την εντάξεις σε μια συγκεκριμένη μουσική, δεν μπορεί να αναλυθεί με τους κλασικούς νόμους της αρμονίας και της αντίστιξης».

Αυτά δήλωνε ο Ιάννης Ξενάκης για την ηχητική του μάζα.

Μουσικός, Μαθηματικός, Φιλόσοφος, Αρχιτέκτονας ή Ποιητής; Απαντά ο ίδιος:

«Δεν προσδιορίζομαι με αυτόν τον τρόπο. Μαθηματικός δεν είναι αυτός που χρησιμοποιεί τα μαθηματικά αλλά αυτός που δημιουργεί νέα θεωρήματα. Διαφορετικά, είναι ένας δάσκαλος ή ένας χρήστης μαθηματικών. Εγώ δεν νομίζω ότι έχω δημιουργήσει θεωρήματα, επομένως δεν αισθάνομαι μαθηματικός. Το να περιορίζεις όμως έναν άνθρωπο σε ένα οριοθετημένο πεδίο, να τον εξειδικεύεις, είναι ένα από τα αδιέξοδα του πολιτισμού μας. Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει πολλές δραστηριότητες. Είναι θέμα οργάνωσης του χρόνου του».

Ας δούμε από την αρχή, ποιος είναι ο Ιάννης Ξενάκης.

Παιδί της εμπορικής αστικής τάξης της διασποράς ο Ιάννης Ξενάκης γεννήθηκε στις 29 Μαΐου του 1922 στη Βράιλα της Ρουμανίας. Ο πατέρας του, Κλέαρχος έκανε εξαγωγικό και εισαγωγικό εμπόριο, ενώ η μητέρα του, Φωτεινή, Λημνιά την καταγωγή, έπαιζε ερασιτεχνικά πιάνο και ζωγράφιζε. Εκτός από τον Ιάννη, το ζεύγος Ξενάκη απέκτησε δύο ακόμη γιους, τον Ιάσωνα (γενν. 1923), που έγινε ο φιλόσοφος Ιάσων Ξενάκης και τον Κοσμά (γενν. 1925), που έγινε ο ζωγράφος Κοσμάς Ξενάκης. Η μητέρα του πέθανε από ιλαρά, όταν ο Ξενάκης ήταν πέντε ετών, αλλά πρόλαβε να του εμφυσήσει την αγάπη της για τη μουσική. Ο Κλέαρχος Ξενάκης έστειλε τα παιδιά του στην Ελλάδα οικότροφα στην Αναργύρειο Σχολή Σπετσών.

Το 1938 μετακόμισε στην Αθήνα, προκειμένου να προετοιμαστεί για τις εισαγωγικές εξετάσεις στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ). Παράλληλα έπαιρνε μαθήματα αρμονίας και αντίστιξης με τον Αριστοτέλη Κουντούρωφ, μαθητή του Ιππολίτοφ-Ιβάνοφ, κάνοντας και τις πρώτες συνθετικές του απόπειρες. Τότε άρχισε επίσης να μελετά τους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους, κυρίως τον Πλάτωνα. Αξιοσημείωτο είναι επίσης το γεγονός ότι από αυτή την ηλικία ενδιαφερόταν για τη σχέση των μαθηματικών και της μουσικής, προσπαθώντας να βρει πώς θα μπορούσαν να εφαρμοστούν μαθηματικά μοντέλα στην Τέχνη της Φούγκας του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ, έτσι ώστε οι μουσικές δομές να παρασταθούν με γραφήματα ως οπτικές αντιστοιχίες της μουσικής.

Το 1940 πέτυχε την εισαγωγή του στο Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών του ΕΜΠ, παρόλο που δεν ήθελε να γίνει πολιτικός μηχανικός ή αρχιτέκτονας, όπως ο ίδιος είχε δηλώσει. Κατάφερε όμως με αυτή του την επιλογή να συνδυάσει σε κάποιο βαθμό τα δικά του ενδιαφέροντα (Μουσική, Μαθηματικά, Φυσική) με τις επιθυμίες του πατέρα του, ο οποίος ήθελε να τον στείλει στην Αγγλία να σπουδάσει Ναυπηγική. Την ίδια χρονιά εντάχθηκε στο, παράνομο τότε, KKE, ενώ αργότερα (1943) έγινε γραμματέας της ΕΠΟΝ Πολυτεχνείου. Πάλεψε ενάντια στην Κατοχή της χώρας μας μέσα από τις γραμμές του ΚΚΕ και της ΕΠΟΝ, ενώ υπήρξε στέλεχος της θρυλικής ομάδας «Λόρδος Βύρων» του Ιερού Λόχου των σπουδαστών. Για την αντιστασιακή δράση του φυλακίστηκε από τους Ιταλούς και τους Γερμανούς, αλλά και από τους Άγγλους. Κατά τη συμμετοχή του στα Δεκεμβριανά ως ομαδάρχης του Λόχου Σπουδαστών «Λόρδος Μπάιρον» τραυματίστηκε σοβαρά από θραύσμα αγγλικής οβίδας, με αποτέλεσμα να χάσει το αριστερό του μάτι και να παραμορφωθεί η αριστερή πλευρά του προσώπου του. Στο λαβωμένο πρόσωπό του είχαν αποτυπωθεί τα μαρτύρια και οι οδύνες των αγωνιστών του λαϊκού κινήματος.

Για τον τραυματισμό του, ο Μανώλης Κορνήλιος, συναγωνιστής του Ι. Ξενάκη, εξιστορεί πώς τραυματίστηκε το Δεκέμβρη του ’44.

«Μια μεγάλη μάχη του Δεκέμβρη, ήταν εκείνη του λόχου φοιτητών “Λόρδος Μπάιρον”, στην οδό Διδότου. Η εντολή ήταν: “Το Μεταξουργείο απειλείται. Ο εχθρός να στρέψει την προσοχή του προς το Κολωνάκι”. Καταλάβαμε το τετράγωνο Χαρ. Τρικούπη- Ναυαρίνου-Μαυρομιχάλη-Διδότου. Ορμητήριό μας η πολυκατοικία Διδότου 47.

Η αντικρινή μας γωνία ήταν παρατηρητήριο του αντιπάλου. Από το παρατηρητήριο εκείνο πρέπει να έδωσαν το στίγμα μας. Το άλλο πρωί, από την κατεύθυνση της Ακρόπολης, κατά την εκτίμησή μας, ένα βλήμα όλμου έπεσε δοκιμαστικά, με αρκετή ευστοχία, στον ακάλυπτο χώρο-αυλή πίσω από τη Διδότου 47. Ήταν εκεί μια μικρή ομάδα, πλαγιοφύλακές μας, με επικεφαλής τον Γιάννη Ξενάκη, φοιτητή τότε του Πολυτεχνείου. Ήταν εκείνη την ώρα εκεί και δυο νεαρά παιδιά, που είχαν τρυπώσει την αυγή στο τετράγωνο για να μας φέρουν τροφή, τρία μερόνυχτα ήμασταν νηστικοί και άυπνοι. Και τα δυο αυτά παιδιά σκοτώθηκαν από τον όλμο. Το ένα ήταν η Ελευθερία Λιονάκη, από την Κρήτη, του άλλου δεν έμαθα το όνομα. Το τρίτο θύμα ήταν ο Ξενάκης. Του είχε φύγει το μισό πρόσωπο, αριστερά. Το πώς διακομίστηκε σε νοσοκομείο, στις συνθήκες εκείνες, ήταν σίγουρα ένας άθλος. Λίγο μετά τον όλμο, κυκλωθήκαμε από τανκς. Αμυνθήκαμε έως τη νύχτα και επιχειρήσαμε “μυθιστορηματική έξοδο”».

Για το ίδιο περιστατικό, μια μέρα του 1980, όταν ήταν πλέον 59 ετών, εκμυστηρεύτηκε στον Ούγγρο Μπάλιντ Αντράς Βάργκα τα παρακάτω, που περιλαμβάνονται στο βιβλίο του με τίτλο «Συνομιλίες με τον Ιάννη Ξενάκη» (εκδόσεις Ποταμός).

«Δεν ακούω καλά τις υψηλές συχνότητες και υπάρχει ακόμα ένας συνεχής ήχος στο αυτί μου. Το μεγάλο θραύσμα (σ.σ.: της οβίδας που έσκασε δίπλα του στις μάχες των Δεκεμβριανών) κατέστρεψε το ζυγωματικό οστό. Αν με είχε κτυπήσει λίγο ψηλότερα, δεν θα την είχα γλιτώσει. Έχασα όμως ένα μάτι, με αποτέλεσμα, μήνες αργότερα να μην μπορώ να σταθώ όρθιος. Έπεφτα. Επί σειρά ετών, δεν μπορούσα να υπολογίσω αποστάσεις με το ένα μάτι που μου είχε μείνει. Όλα αυτά κατέληξαν στο γεγονός ότι δεν ζω στην πραγματικότητα. Είναι σαν να είμαι σ’ ένα πηγάδι. Λόγω της εξασθένησης των αισθητηρίων οργάνων δεν μπορώ να συλλάβω αμέσως τον κόσμο που με περιβάλλει. Νομίζω πως σ’ αυτό οφείλεται το ότι ο εγκέφαλός μου στράφηκε, όλο και πιο πολύ, προς την αφηρημένη σκέψη…».

Λόγω της αντιστασιακής του δράσης και των γενικότερων συνθηκών της εποχής, οι σπουδές του γίνονταν μετ’ εμποδίων μέχρι και το 1946. Τότε υποστήριξε επιτυχώς την διπλωματική του εργασία με θέμα το ενισχυμένο σκυρόδεμα, ολοκληρώνοντας τις σπουδές του. Λίγο αργότερα παρουσιάστηκε στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, περιμένοντας να απαλλαγεί από τη στρατιωτική θητεία ή να υπηρετήσει ως βοηθητικός λόγω του τραυματισμού του, αλλά κάτι τέτοιο δεν συνέβη. Απειλούμενος με σύλληψη και φοβούμενος την εξορία στη Μακρόνησο, δραπέτευσε με πλαστό διαβατήριο στην Ιταλία, οπότε και καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο για λιποταξία. Από την Ιταλία, με την βοήθεια Ιταλών κομμουνιστών πέρασε στη Γαλλία και έφτασε τελικά στο Παρίσι, όπου και εγκαταστάθηκε το 1947.

Στο Παρίσι, με τη μεσολάβηση του Γιώργου Κανδύλη, ο Ξενάκης προσλήφθηκε από τον γνωστό αρχιτέκτονα Λε Κορμπυζιέ, για τον οποίον εργάστηκε μέχρι και το 1959.

Το πρώτο του έργο, Διπλή Ζυγιά (Dhipli Zyia), για βιολί και βιολοντσέλο, το 1952. Εδώ το απόσπασμα Octandre

Παράλληλα αναζητούσε δασκάλους για να συνεχίσει τα μαθήματα σύνθεσης. Οι πρώτοι στους οποίους απευθύνθηκε ήταν οι Αρτύρ Ονεγκέρ και Νταριούς Μιγιώ, μέλη της «ομάδας των Έξι». Ο Ξενάκης όμως δεν ήταν διατεθειμένος να διδαχθεί τους ακαδημαϊκούς κανόνες της αρμονίας και της αντίστιξης. Σύντομα συγκρούστηκε με τον Ονεγκέρ, ο οποίος δεν αποδεχόταν τις ιδέες του.

Ο ίδιος περιγράφει έναν έντονο διαπληκτισμό που είχε με τον Ονεγκέρ στο πρώτο μάθημα, όταν ο τελευταίος τον σταμάτησε την ώρα που έπαιζε στο πιάνο μία σύνθεσή του, επειδή άκουσε παράλληλες πέμπτες και όγδοες. Ο Ξενάκης του απάντησε: «Μα, μου αρέσουν!». Ο Ονεγκέρ τότε τον ταπείνωσε μπροστά στους υπόλοιπους μαθητές λέγοντάς του ότι «αυτό δεν είναι μουσική» και τα πνεύματα οξύνθηκαν.

Η Νάντια Μπουλανζέ, στην οποία απευθύνθηκε επίσης ο Ξενάκης, είδε μερικά έργα του και του εξέφρασε την αδυναμία της να αναθεωρήσει τις απόψεις της στην ηλικία της ή να «ξεκινήσει για χάρη του από την αρχή».

Τη λύση στις μουσικές του αναζητήσεις την έδωσε τελικά ο Ολιβιέ Μεσιάν, ο οποίος ήταν ο πρώτος που κατάλαβε τις μουσικές ιδιαιτερότητες του Ξενάκη, λέγοντάς του ότι δεν χρειάζεται να μελετήσει αρμονία και αντίστιξη. Ο ίδιος ο Μεσιάν θυμάται μάλιστα ότι τον συμβούλεψε: «Είσαι σχεδόν 30 χρονών, έχεις την τύχη να είσαι Έλληνας, αρχιτέκτονας και με γνώσεις εφαρμοσμένων μαθηματικών. Εκμεταλλεύσου τα αυτά. Κάν’ τα στη μουσική σου». Τα μόνα μαθήματα, που του πρότεινε να παρακολουθήσει μαζί του, ήταν μουσικής αισθητικής και ανάλυσης, στο Κονσερβατουάρ του Παρισιού. Πράγματι, ο Ξενάκης άρχισε να παρακολουθεί το 1952 μαθήματα με τον Μεσιάν, ενώ στον λιγοστό ελεύθερό του χρόνο συνέθετε. Εκείνη την περίοδο γνώρισε και τη Φρανσουάζ, τη γνωστή σήμερα μυθιστοριογράφο Φρανσουάζ Ξενάκη, την οποία παντρεύτηκε το 1953 και με την οποία απέκτησε μία κόρη, τη Μάχη.

Η γνωριμία του με την συναγωνίστριά του Φούλα Χατζιδάκη (συγγραφέα, μεταφράστρια και κριτικό) έγινε, όταν εξόριστοι και οι δυο κατοίκησαν ένα διάστημα στο ίδιο ξενοδοχείο, στο Παρίσι, στην οδό Claude Bernard 26.

Έκτοτε διατήρησαν μακρόχρονη αλληλογραφία. Μάλιστα στα κατάλοιπα της Φούλας Χατζιδάκη, σώθηκαν, φυλαγμένα με προσοχή, λίγα γράμματα του Ιάννη Ξενάκη, χρονολογημένα από το Μάρτιο του 1948, το πρώτο, ως τον Ιούλιο του 1964, το τελευταίο, τα οποία αποτελούν ιστορικά τεκμήρια για τις αναζητήσεις, τις επιρροές, τις σκέψεις και το ιστορικό περιβάλλον των δύο πνευματικών ανθρώπων.

Σήμερα, 20 χρόνια από τον θάνατό του, έχει αξία να δούμε αυτά τα γράμματα (κρατάμε την ορθογραφία του συνθέτη).

1. Από το Παρίσι στη Βουδαπέστη, 5.3.1948

Φούλα μου,

(…) Που λες έχω μια είδηση μάλλον ευχάριστη. Ο Παυλόπουλος μένει σ’ ένα δωμάτιο τώρα, που δεν πληρώνει τίποτε. Λοιπόν αποφάσισα να πάω εκεί ένα πιάνο με νοίκι όπου θα πετάγομαι μερικές ώρες για να παίζω. Θα με ωφελήσει πάρα πολύ, όπως καταλαβαίνεις, διότι η κιθάρα δεν μου κάνει.

2. Από το Παρίσι στη Βουδαπέστη, 5.4.1948

(…) Δυστυχώς το πιάνο ναυάγησε! Οφουτα! Οφουτα

3. Από το Παρίσι στο (ανατολικό) Βερολίνο, 26.12.1950

(…) Ξέρεις πώς εγκατέλειψα τη χώρα μου και με τι σκοπό μπήκα στη φιλόξενη Γαλλία. Η μουσική ήταν και είναι η σανίδα σωτηρίας μου. Αναγκασμένος όμως να κερδίζω το ψωμί μου επί ένα χρόνο δούλεβα κλέβοντας τις ώρες από τον ύπνο μου, ενώ 8 ώρες γεμάτες τις «χάριζα» σε μια δουλειά μηχανικού που αηδίαζα και βαριόμουν λόγω κυρίως των συνθηκών. Ύστερα κατάφερα να εργάζομαι βιοποριστικά τη μισή μέρα ενώ την άλλη αφιέρωνα στην Μουσική. Η σύνθεση είναι δύσκολο πράμα, κυρίως όταν ξεκινά κανείς τόσο αργά. Αυτό το δρόμο ακολούθησα διότι δεν μπορούσα να συμβιβαστώ με την έννοια ρατέ = αυτοχτονία. Τώρα κινδυνεύω να γίνω δύο φορές, διότι η οικονομική και κοινωνική μου απομόνωση με δυσκολεύουν τρομερά. Ξέρω ότι έστω κι έτσι σε κάμποσα χρόνια άγριας και απελπισμένης αγωνίας και πάλης θα καταφέρω να καταχτήσω τη μουσική γλώσσα.

Τα χρόνια θα ‘χουν περάσει και η αποστέωση η κοινωνική θα μ’ έχει κάνει να ψέλνω πένθιμα εμβατήρια. Κανένας οργανισμός ή κράτος δεν νοιάζεται για μένα για πολλούς λόγους που ξέρεις. Όμως το βρίσκω κατά πολύ άδικο και απογοητευτικό. Δεν υπάρχει θεός και για μας τους άλλους.

(…) Ο κόσμος είναι σήμερα μοχθηρός και απαίσιος. Γι αυτό κι εκείνοι που έχουν τόση δα έστω καλωσύνη και ανθρωπισμό από το υστέρημά τους λάμπουν σαν πετράδια σπάνια και πανάκριβα. Ποιος σήμερα θα μου πει: να πάρε κι εσύ 10.000 frs το μήνα να ζήσεις επί 5 χρόνια ξένοιαστος να αφοσιωθείς στη μουσική σου! Ή πάρε μια υποτροφία για το «Λονδίνο» φέρ’ ειπείν για μερικά χρόνια, όπου θάχεις την ευτυχία να συναντήσεις και να εργαστείς με τις κορυφές της σύγχρονης μουσικής! Κανένας, μα κανένας! Δεν έχω μέσα ούτε πιστόνια που λένε οι Γάλλοι. Ποτέ μου δεν τα λογάριασα γι’ αυτό ίσως βρίσκομαι στο περιθώριο της κοινωνίας, κάθε κοινωνίας. Ελπίζω να καταλαβαίνεις τι θέλω να σου πω, Δεν μπορώ να εκφραστώ μ’ ένα γράμμα.

4. Από το Παρίσι στο Βουκουρέστι, 28.5.1952

Αγαπημένη μου Φούλα, σ’ ευχαριστώ για το γράμμα σου, διότι μού ‘κανε πολλή χαρά. Δυστυχώς το έργο του Δεκέμβρη δεν το άρχισα ακόμα. Μην νομίσεις πως τεμπελιάζω ή πως το παράτησα. Κάθε άλλο μάλιστα. Αλλά κατάλαβα ότι οι δυνάμεις μου δεν μου αρκούν ακόμα. Θα πρέπει νά ‘ναι ένα έργο σπουδαίο κι όχι μια φλυαρία σαν τις τόσες που ακούμε καθημερνά. Μην ξεχνάς πως δεν είμαι παρά μαθητευόμενος και γυρεύω να βρω την κατάλληλη γλώσσα. Εργάζομαι πολλαπλώς κι όσο μπορώ. Μελετάω την λαϊκή μελωδία (ελλην.) και ρυθμό (είμαι σε σχετική επαφή με την Ελλάδα), κατασκευάζω κομμάτια δοκιμάζοντας μορφές ήχους και νέους ρυθμούς. Ακόμα βάλθηκα να μάθω τη βυζαντινή μουσική που τόση ομορφιά έχει και τόση επίδραση στην λαϊκή και αντίστροφα. Παράλληλα κάνω τις σχολαστικές μελέτες της ευρωπαϊκής μουσικής. Παρακολουθώ συναυλίες. Μετέχω στις συνεδριάσεις και συζητήσεις των Γάλλων προοδευτικών μουσικών. Τι άλλο μπορώ να κάνω; Σου εσωκλείω ένα τραγούδι * [προσθήκη στο περιθώριο: θα το τραγουδήσει η chorale η λαϊκή των Παρισίων] για μονωδία και χορωδία που έφτιαξα τώρα τελευταία. Εχω τελειώσει μια διπλή ζυγιά (duo) και βιολί κι βιολοντσέλλο που κάνει τράκες. Εργάζομαι τώρα σε μια τριπλή ζυγιά (πιάνο, φωνή γυναικεία και σουραύλι). Αν έχεις ευκαιρία να τ’ ακούσεις θα μπορούσα να σού ‘στελνα τη διπλή ζυγιά και τις περσινές μου εναρμονίσεις για πιάνο. Τα άλλα δευτερότερα έργα θα πρέπει να τα ξανακοιτάξω. Εχω ηθικό ακμαίο και τόλμη ατέλειωτη. Θα καταλήξω καλά διότι την καμπή την πέρασα. Τα υπόλοιπα είναι ζήτημα ησυχίας και χρόνου. Οσο πάω ξανανιώνω και σε κάθε στιγμή ανεβαίνω στις πηγές κάθε προβλήματος μουσικού. Γίνομαι όλο και πιο ελεύθερος και πιο έξυπνος.

(…) Σε φιλώ και περιμένω τη γνώμη σου για το κομμάτι που σου στέλνω.

Γιάννης.

5. Γράμμα από το Παρίσι στο Βουκουρέστι 13.7.56

(…) Η αλλαγή έχει και τα καλά και τα κακά της. Πλήρως δεν την καταλαβαίνω ακόμη. Νομίζω ότι όσον αφορά εμένα και την μουσική είναι μάλλον προτιμότερο. Πριν υπήρχε ασφυκτικό και βλακώδες πνεύμα. Τώρα ίσως να αρχίσουν να παίζουν και έργα που δεν αφορούν αποκλειστικά και μόνο τα συνθήματα της ειρήνης ή άλλα πολιτικά συνθήματα.

Νέα μου είναι τα εξής:

α) τελειώνω ένα καινούργιο έργο για ορχήστρα που φέρνει νέες λύσεις πλαστικές των ηχητικών μεταμορφώσεων. Εχω μια υπόσχεση ότι θα παιχθεί το χειμώνα στο Παρίσι.

β) πήρα μια υποτροφία-βραβείο από έναν οργανισμό ιδιωτικό (ούτε κράτος, ούτε κόμμα!!) συνολικού ποσού 1.000.000 frs. ‘Η 12.000 ελβετικών.

6. Γράμμα από το Παρίσι στο Βουκουρέστι 3.10.56

(…) Σου γράφω (αναμένοντας το μεγάλο σου γράμμα) σύντομα για να σου πω μια καλημέρα και να σου στείλω το πρόγραμμα της ερχομένης μου συναυλίας. Είναι νέο έργο για ορχήστρα, κυρίως εγχόρδων, βασισμένο στο λογισμό πιθανοτήτων. Πρώτη φορά κλάδος συγχρόνων μαθηματικών μπάζεται στη μουσική και γενικά στην τέχνη. Θα σου στείλω μόλις το λάβω ένα επεξηγηματικό άρθρο πάνω σ’ αυτό το ζήτημα. (…)

Δεν καταλαβαίνω τι λες για τ’ αναστενάρια. Λυπούμαι που δε δίδεται καμιά προσοχή σε μουσική βγαλμένη από επιστημονική μελέτη της λαϊκής ελληνικής. Εγραψα δύο έργα για ορχήστρα και χορωδία πάνω στ’ αναστενάρια που είναι πρόφαση μάλλον, αλλά φωνή εν τη ερήμω!!

7. Γράμμα από το Παρίσι στο Βουκουρέστι, 9.10.58

(…) Εγώ δουλέβω όπως πάντα. Στις Βρυξέλλες έχω επινοήσει και σχεδίασα το περίπτερο Φίλιπς. (…). Η μουσική πάει κι αυτή καλά. Φέτος είχα τις εξής συναυλίες

1) Δίλεπτη μουσική στο περίπτερο Φίλιπς.

2) Δημιουργία έργου για 21 όργανα στο Buenos Ayres στις 24 Αυγούστου.

3) Το ίδιο έργο στο Darmstadt Γερμανίας.

4) Αλλο έργο ηλεκτρομαγνητικό στις 5 Οχτωβρίου στις Βρυξέλλες.

5) Οι Μεταστάσεις και τα Πιθοπρακτά απ’ τους Σταθμούς Σουηδίας, Γερμανίας, Αθηνών.

Αρθρα και βιογραφικά σημειώματα σε περιοδικά και σε Μουσικές Εγκυκλοπαίδειες. Θεωρούμαι από τους πιο πρωτότυπους πρωτοπόρους στην Ευρώπη. Τι άλλο θέλεις;

Εχω βρει στη μουσική τη γεφύρωση της πιο προχωρημένης σύγχρονης επιστημονικής σκέψης με τους ήχους.

8. Κάρτα (Gijido (Diet building)] από το Τόκιο στο Βουκουρέστι, 22.4.1961

Καλεσμένος απ’ το διεθνές μουσικό συνέδριο. Σε φιλώ Ι.Ξ.

Το τελευταίο, πολύ σύντομο, γράμμα, στάλθηκε όταν πια η Φούλα έχει γυρίσει και εγκατασταθεί στην Αθήνα.

Αγαπητή μου Φούλα,

πολύ χάρηκα που γύρισες επί τέλους στην Αθήνα. Εγώ αποκλείεται ακόμα παρ’ όλες τις Ικέτιδες (Εννοεί τη μουσική του για τις Ικέτιδες του Αισχύλου που ανέβασε το Εθνικό Θέατρο στην Επίδαυρο το 1964 με σκηνοθέτη τον Αλέξη Σολομό). Σου εύχομαι καλήν υγείαν εσένα και της μητέρας σου και καλήν αντάμωση. Εμείς οι τρεις πολύ καλά.

Σε φιλώ

Ιάννης Ξ

Από το 1960, ο Ξενάκης αφιερώνεται ψυχή τε και σώματι στη σύνθεση, έχοντας ολοκληρώσει μια σειρά πρωτοποριακών αρχιτεκτονικών κατασκευών που του είχε αναθέσει ο Λε Κορμπυζιέ, με σημαντικότερο το Περίπτερο της Philips για τη διεθνή έκθεση των Βρυξελλών του 1958, μία από τις πρώτες πολυμεσικές εγκαταστάσεις στον κόσμο. Είχε προηγηθεί η παρουσίαση του έργου του Μεταστάσεις (1955), το οποίο προκάλεσε αίσθηση, σηματοδοτώντας την αρχή της «στοχαστικής μουσικής». Εδώ το απόσπασμα Ladies Close Your Eyes

Παράλληλα, ο Ξενάκης δημοσίευε τα πρώτα κείμενά του σε διάφορα περιοδικά, εκφράζοντας τη φιλοσοφία του για τη μουσική, δημιουργώντας νέους όρους και μουσικές κατηγορίες, ενώ άσκησε έντονη κριτική στη σειραϊκή μουσική με το κείμενό του «Η κρίση της σειραϊκής μουσικής», μετατρέποντας με αυτόν τον τρόπο σε εχθρούς του τους Πιερ Μπουλέζ και Καρλχάιντς Στοκχάουζεν, δεσπόζουσες προσωπικότητες της πρωτοποριακής ευρωπαϊκής μουσικής σε Γαλλία και Γερμανία αντίστοιχα, οι οποίοι τον αποκάλεσαν «ηλίθιο».

Εδώ απόσπασμα από το έργο του Concret PH, για μαγνητοταινία, του 1958.

Παρ’ όλες τις δυσκολίες όμως που αντιμετώπιζε ο Ξενάκης από τους επίσημους κύκλους της πρωτοποριακής ευρωπαϊκής μουσικής, η φήμη του άρχισε να εξαπλώνεται ραγδαία σε όλο τον κόσμο από το 1960 και έπειτα. Από τη δεκαετία του 1970 και μέχρι τον θάνατό του έμεινε στο προσκήνιο της σύγχρονης ευρωπαϊκής μουσικής, εργαζόμενος πάντα στο πλαίσιο της σχέσης μαθηματικών, μουσικής και αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας, με έναν προσωπικό, πρωτοποριακό αλλά και μοναχικό τρόπο, αφήνοντας ανεξίτηλη τη σφραγίδα του στη σύγχρονη μουσική του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα.

Σε ένα αυτοβιογραφικό ντοκιμαντέρ, των Γιώργου και Ηρώς Σγουράκη, αφιερωμένο στον συνθέτη και αρχιτέκτονα.

Ανάμεσα στις συνθέσεις του Ιάννη Ξενάκη περιλαμβάνονται έργα ηλεκτροακουστικής μουσικής, τα οποία χαρακτηρίζονται από ένα συνδυασμό μουσικής και φωτισμών, ενώ στο έργο του συνειδητά ενέταξε ήχους της φύσης και ανθρωπογενείς. Σε όλο του το έργο είναι εμφανής η λατρεία του προς την αρχαιοελληνική φιλοσοφία. Συνέθεσε έργα για μπαλέτο, φωνητικά – χορωδιακά για μεικτά μέσα και πολύτεχνα, έργα για ορχήστρα, μουσική δωματίου, ηλεκτρονική, μουσική για αρχαίο δράμα κ.ά. Ανάμεσα στα περίπου 130 έργα του περιλαμβάνονται τα «Λιθόπρακτα», «Ψάφπα», «Περσέφασσα», «Πλειάδες», «Ανατολή – Δύση», «Ορέστεια» κ.ά.

Ορέστεια (Oresteia), Σουίτα για παιδική χορωδία, μικτή χορωδία (18 γυναικείες και 18 αντρικές φωνές) και 12 εκτελεστές, 1965-66

Νόμος Άλφα (Nomos Alpha), για βιολοντσέλο, 1966

Τα πολύτοπα αποτελούν μια σειρά από πολυμεσικές εγκαταστάσεις σε διάφορα μέρη του κόσμου, στα οποία η μουσική συνδυαζόταν με οπτικά ερεθίσματα σε συγκεκριμένους, ειδικά διαμορφωμένους χώρους. Ο όρος έχει μαθηματική καταγωγή, λειτουργώντας ως αναφορά στα πολύτοπα της ευκλείδειας γεωμετρίας. Έλαβαν χώρα είτε στον εσωτερικό χώρο υπαρχόντων κτισμάτων είτε σε εντελώς ανοικτούς υπαίθριους χώρους. Μέσω πάλι της χρήσης τεχνολογίας, φώτα, λέιζερ, προβολές, φυσικών ήχων, αλλά και συνδεόμενα με τα αντίστοιχα μουσικά έργα του, ο Ξενάκης προσπαθεί να αναδημιουργήσει τις χωρικές σχέσεις και ποιότητες που προϋπάρχουν στον εκάστοτε χώρο ή ακόμη και να έρθει σε σύγκρουση με αυτές δημιουργώντας νέες, ξένες προς τις αρχικές.

Από τις πιο γνωστές εγκαταστάσεις του είδους είναι αυτή στο κτίσμα των Ρωμαϊκών Θερμών του μουσείου του Κλουνί, στα πλαίσια του πρώτου φθινοπωρινού φεστιβάλ του Παρισιού το 1972. Η εγκατάσταση αποτελείτο από ένα «καρτεσιανό» πλέγμα με εξακόσια φλας και τετρακόσιους καθρέπτες στηριζόμενο πάνω σε μεταλλικό πλέγμα αναδιπλούμενο στις εσωτερικές παρειές του κτίσματος. Συνοδευόμενο από το αντίστοιχο μουσικό κομμάτι του ιδίου έδινε την αίσθηση ενός βίαιου κατακλυσμιαίου γεγονότος. Σε αυτήν την εγκατάσταση, όπως και σε άλλες παρόμοιες που έγιναν σε ανοικτούς αρχαιολογικούς χώρους όπως π.χ. στην Περσέπολη στο Ιράν το 1971 και στις Μυκήνες το 1978, είναι εμφανής η αντιπαραβολή του αρχαίου με το νέο και την τεχνολογία αλλά δύσκολο να πει κανείς αν ο ίδιος ο Ξενάκης μιλάει για μία ρήξη με αυτό ή για την απόλυτη συνέχειά του.

Άλλο γνωστό πολύτοπο είναι αυτό που έλαβε χώρα στο εσωτερικό του περίπτερου της Γαλλίας για την EXPO 1967, στο Μόντρεαλ του Καναδά. Η εκεί εγκατάσταση καταλαμβάνει καθ’ ύψος όλο το εσωτερικό κλειστό αίθριο του κτιρίου, με καλώδια και φώτα, ενώ στη διάσπαση του χώρου συμβάλλουν και οι τέσσερις ηχογραφημένες ορχήστρες που ακούγονται από τέσσερα διαφορετικά επίπεδα. Έτσι λοιπόν και στα πολύτοπα ο Ξενάκης πραγματεύεται την χωρική αίσθηση του ανθρώπου μέσω των εναλλαγών του φωτισμού, των ηχητικών γλυπτών, του ά-χρονου και του συνεχώς μεταβλητού.

Πολύτοπο του Μοντρεάλ, 1967

Πολύτοποτου Cluny (Polytope de Cluny), 1972

Δίδαξε σύνθεση στη Σορβόνη, ανακηρύχτηκε διδάκτωρ και καθηγητής σε πολλά πανεπιστήμια της Ευρώπης και της Αμερικής και τιμήθηκε με πολλά διεθνή βραβεία και διακρίσεις. Από το 1966 διηύθυνε το Κέντρο Έρευνας για την Πρωτοποριακή Μουσική στο Παρίσι, ενώ ίδρυσε στην Ελλάδα το Κέντρο Σύγχρονης Μουσικής Έρευνας, που αποτελούσε όνειρο της ζωής του.

Σε συνέντευξή του, που περιλαμβάνεται στο βιβλίο «Ιάννης Ξενάκης- ένα αφιέρωμα του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου προς έναν απόφοιτό του» («Σύγχρονη Εποχή», 1994) ο συνθέτης δίνει την απάντησή του στο θέμα της «επικάλυψης μεταξύ συνθέτη και επιστήμονα». «Ήδη από την αρχαιότητα», έλεγε, «η μουσική ήταν συνδεδεμένη με τα μαθηματικά και τη φυσική. Η μεγάλη θεωρία της προσθετικής σύνθεσης, η οποία σήμερα διαπερνά όλους τους τομείς της επιστήμης, έλκει την καταγωγή της από τη μουσική. Η μουσική ανέκαθεν ήταν κοντά σε πολύ σύνθετα φαινόμενα που συνδέονται με την αισθητηριακή αντίληψη… Οι μουσικοί πραγματοποίησαν ανακαλύψεις που έχουν θέση στην πρωτοπορία των μαθηματικών, χωρίς όμως να το γνωρίζουν».

Ο Ιάννης Ξενάκης μπόρεσε να επισκεφτεί τη χώρα του μετά από 27 ολόκληρα χρόνια, το 1974. Η χώρα που λάτρεψε, που μελέτησε, που έκανε μουσική, που ύμνησε. Με ακόμη μεγαλύτερη καθυστέρηση, στις 23/1/2001, αναγορεύτηκε ως επίτιμος διδάκτορας του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

Το τελευταίο έργο του είχε ως τίτλο το τελευταίο γράμμα του ελληνικού αλφάβητου. Το «Ωμέγα» ήταν αυτό που έμελλε να κλείσει τον κύκλο της μεγάλης δημιουργικής περιπέτειάς του, καθώς σταμάτησε να συνθέτει το 1997, λόγω σοβαρών προβλημάτων υγείας.

Ο Ιάννης Ξενάκης πέθανε τα ξημερώματα της 4ης Φεβρουαρίου 2001, σε ηλικία 78 ετών και μετά από μακρόχρονες περιπέτειες με την υγεία του. Η σορός του αποτεφρώθηκε στην υπόγεια κρύπτη του κοιμητηρίου Περ Λασαίζ στο Παρίσι χωρίς θρησκευτική τελετή, σύμφωνα με την τελευταία του επιθυμία.

Μαζί με τη φύση, στο έργο του πρωτοπόρου συνθέτη, βρήκαν τη θέση τους και ήχοι ανθρωπογενείς, όπως ο ήχος μιας διαδήλωσης. Σαν αυτές που και ο ίδιος ως μαχόμενος ΕΠΟΝίτης είχε ζήσει… Το έργο του είναι πολύ μεγάλο και αποτελεί πρόκληση ανακάλυψή του.

Ωμέγα (O-Mega), για σολίστα κρουστών και 13 εκτελεστές, όπως έκλεισε και ο ίδιος τον κύκλο του δημιουργικού ταξιδιού του.

Σύνταξη – Επιμέλεια: Γιάννης Αγγέλου

Πηγές: www.rizospastis.gr, www.sansimera.gr, www.tovima.gr, www.tanea.gr, www.ert.gr

Ετικέτες:

Δείτε ακόμα...