Ο Ήλιος ο Ηλιάτορας ο πετροπαιχνιδιάτορας

Στο χτεσινό «Δίας–Ήλιος κι ο αρματολάτης Αι–Λιας» σταθήκαμε περιστασιακά στον φωτοδότη και πηγή ζωής Ήλιο, σήμερα θα δούμε στην πράξη, τι σημαίνει πως …τα μόνα μέρη που δεν είναι κυρίαρχος –και αυτό με επιφύλαξη, είναι ο βόρειος και νότιος πόλος (αν και υπάρχουν οι «Λευκές Νύχτες» με τον ήλιο του μεσονυκτίου και όποιος είδε το Insomnia– ανεξαρτήτως αστυνομικής πλοκής το εισέπραξε πλήρως)

Από την άκρη των ακρώ κατηφοράει …

Πολύ διαδομένη από τη νεολιθική ήδη περίοδο, η «ηλιακή φορτηγίδα», μια βάρκα ή άλλο σκάφος της εποχής που οδηγούσε ο Ήλιος και στις πρωτο-ινδοευρωπαϊκές θρησκείες αντικαταστάθηκε με το ηλιακό άρμα, που διασχίζει τον ουρανό (είναι πλέον ο-η Sol).
Μάλιστα όπως είναι γνωστό πριν τον πετάξουν κακήν-κακώς από τις κορυφές και τ΄αψηλά, άφησε τον Φαέθοντα (γιος του με την Ωκεανίδα Κλυμένη), να οδηγήσει το άρμα του που κατά την πτήση (κάποιοι λένε πως είδε τον τρομερό Σκορπιό μπροστά του), τρόμαξε και άρχισε τις πιρουέτες …τα άλογα αφήνιασαν και πλησίασε τη γη, ξεραίνοντας τα ποτάμια και βάζοντας παντού φωτιές. Ο Δίας, τότε τον γκρέμισε με έναν κεραυνό στον Ηριδανό ποταμό (κάπου μετά την Καισαριανή –αν δεν κάνω λάθος), σκοτώνοντάς τον.
Τότε οι αδελφές του Φαέθοντα Ηλιάδες, απαρηγόρητες μεταμορφώθηκαν σε λεύκες.
(σσ.)
Ο Ήλιος από παιδιά είχε άφθονα, τα κορίτσια-Ηλιάδες ήταν τρία -η Αιγιάλη, η Αίγλη και η Αιθερία, κατ΄ άλλους παραπάνω + η Ηλία –γένους θηλυκού και οι Μερόπη-Φοίβη-Διωξίππη.
Υπήρχε και γιος Ηλίας, όπως και αγόρια Ηλιάδες –και μάλιστα τουλάχιστον επτά, που είχε κάνει με την –κοινή θνητή αλλά ηρωίδα Ρόδο από το ομώνυμο νησί με τον Κολοσσό.

Η πιο διαδεδομένη μορφή του μύθου μας παραδίδεται από τον Οβίδιο στις Μεταμορφώσεις του (Βιβλίο ΙΙ). Αλλά και ο Δάντης αναφέρεται στο συγκεκριμένο μύθο στη Θεία Κωμωδία του. (Canto XVII).

Κατά τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, το χειμερινό ηλιοστάσιο – η «αναγέννηση» του Ήλιου», ήταν στις 25 Δεκεμβρίου του Ιουλιανού ημερολογίου, γιορτή της γέννησης του «πρωτογενούς» ήλιου (ή Dies Natalis Solis Invicti). Αργότερα, η θεολογική κεντρικότητα του Ήλιου σε ορισμένα αυτοκρατορικά θρησκευτικά συστήματα παραπέμπει σε μια μορφή «ηλιακού μονοθεϊσμού». Οι θρησκευτικές εορτές στις 25 Δεκεμβρίου αντικαταστάθηκαν υπό τη χριστιανική κυριαρχία με τα γενέθλια του Χριστού.

Στην Αφρική οι φυλές Tiv (Νιγηρία-Καμερούν κλπ) θεωρούν ότι ο Ήλιος είναι ο γιος της κόρης του Φεγγαριού του Awondo (που είναι και ο ανώτερος). Η φυλή των Barotse πιστεύει ότι ο Ήλιος κατοικείται από τον θεό του ουρανού Nyambi και η Σελήνη είναι η σύζυγός του. Στο Σουδάν τον λατρεύουν ως υπέρτατο ον, αλλά χωρίς ειδικές λειτουργίες ή προνόμια σε σύγκριση με άλλες θεότητες.

Στην αρμενική μυθολογία με αναπτυγμένο τομέα την αρχαιοαστρονομία, λάτρευαν μια θεότητα με ισχυρή νοημοσύνη τον Ara, που παραπέμπει στον ήλιο.

Στη μυθολογία των Αζτέκων, ο Tonatiuh (= ηλιακή τροχιά – κίνηση) ήταν ο θεός του ήλιου και τον θεωρούσαν αφεντικό του Τολάν (παράδεισος).
Ήταν επίσης γνωστός ως ο πέμπτος ήλιος, επειδή οι Αζτέκοι πίστευαν ότι ήταν ο ήλιος που ανέλαβε όταν ο τέταρτος ήλιος εκδιώχθηκε από τον ουρανό. Σύμφωνα με την κοσμολογία τους, κάθε ήλιος ήταν ένας θεός με τη δική του κοσμική εποχή.
Σύμφωνα με τον μύθο της δημιουργίας των Αζτέκων, ο θεός απαίτησε ανθρώπινη θυσία ως αφιέρωμα για να μη σταματήσει να κινηθεί στον ουρανό ο Ήλιος, τον παρατηρούσαν προσεκτικά και είχαν ηλιακό ημερολόγιο παρόμοιο με αυτό των Μάγια. Πολλά από τα σημερινά μνημεία τους έχουν δομές ευθυγραμμισμένες με τον Ήλιο.

Οι πολιτιστικές παραδόσεις στη Βαλτική (Dievturība στη Λετονία), γιορτάζουν τη θεά του Ήλιου, Saule, γνωστή στις παραδοσιακές λιθουανικές πεποιθήσεις ως Saulė.

Κέλτες: Ο ήλιος στον νησιωτικό κελτικό πολιτισμό θεωρείται ότι ήταν κυρίως γένους θηλυκού και αρκετές θεές έχουν προταθεί ως ηλιακοί χαρακτήρες, ενώ στην ηπειρωτική κελτική κουλτούρα, οι θεοί του ήλιου, όπως οι Belenos, Grannos, Lug κλπ., ήταν αρσενικοί.

Στην Ιρλανδία, το όνομα του Ήλιου (Grian), είναι θηλυκό. Η φιγούρα που είναι γνωστή ως Áine θεωρείται «καλοκαιρινή» η Grian «χειμωνιάτικη».
Ομοίως ο(η) Étaín με αρχικά ηλιακή φύση, που –όπως με τους ρωμαίους ωθήθηκε προς ένα σεληνιακό ρόλο.

Ο ήλιος βγαίνει πάντα από την ανατολή

Amaterasu Omikami (του Shunsai Toshimasa, 1887)

Αν και σαν «χώρα του ανατέλλοντος Ηλίου» είναι γνωστή η Ιαπωνία, οι ιστορίες του βασιλιά ήλιου ξεκίνησαν από την Κίνα (που αποτελεί έτσι κι αλλιώς έναν από τους παλαιότερους πολιτισμούς του πλανήτη)
Στην κινεζική μυθολογία (και κοσμολογία-κοσμογονία), υπήρχαν αρχικά δέκα ήλιοι στον ουρανό, που ήταν όλοι αδελφοί. Έπρεπε να αναδυθούν ένας κάθε φορά, σύμφωνα με την εντολή του αυτοκράτορα Jade. Ήταν όλοι πολύ νέοι και τους άρεσε να χαζεύουνε και να τα «σπάνε».
Μόλις αποφάσισαν να πάνε στον ουρανό για να παίξουν, πήγαν όλοι μαζί και ο κόσμος κυριολεκτικά τσουρουφλίσθηκε και καταστράφηκαν οι σοδειές.
Τότε –ευτυχώς εμφανίστηκε από το πουθενά ένας ήρωας με το όνομα Hou Yi, που τιμάται μέχρι σήμερα και έριξε με καταπληκτική ακρίβεια εννέα βέλη σώζοντας τους ανθρώπους και τη γη.
Σε έναν άλλο κινέζικο μύθο, ένα μαγικό σκυλί (μάλλον δράκος θα ήταν) δάγκωσε τον ήλιο και του έκοψε ένα μεγάλο κομμάτι προκαλώντας έκλειψη. Το αναφερόμενο συμβάν λέγεται ότι συνέβη γύρω στο 2.136 π.Χ. και οι δύο βασιλικοί αστρονόμοι, ο Ho και ο Hi, εκτελέστηκαν επειδή δεν την πρόβλεψαν.
Από τότε –λένε, υπάρχει μια παράδοση στην Κίνα να κάνει δυνατούς εορταστικούς ήχους κάθε είδους (μπαλωθιές απαγορεύονται…) κατά τη διάρκεια της όποιας ηλιακής έκλειψης για να τρομάξει το ιερό θηρίο και να μη φάει τον υπόλοιπο ήλιο.

Η θεά του ήλιου Amaterasu βγαίνει από τα έγκατα (πίνακας) 1856

Η Αματεράσου (πλήρες όνομα Amaterasu-ōmikami) στην ιαπωνική μυθολογία και στη θρησκεία του Σίντο είναι η θεότητα του ήλιου και των ουρανών και το όνομά της σημαίνει «αυτή που λάμπει στο υπερπέραν»
Γεννήθηκε από το αριστερό μάτι του θεού Ιζανάγκι, ενώ κατά μια άλλη εκδοχή από την ένωση του Ιζανάγκι με την Ιζανάμι. Αδέρφια της είναι ο Τσουκουγιόμι, θεός του φεγγαριού, και ο Σουσάνoο, θεός της θάλασσας και των καταιγίδων.
Είναι η προστάτιδα των καλλιεργειών σιταριού, ρυζιού και μεταξιού, ενώ εφεύρε την τέχνη της ύφανσης στον αργαλειό.
Όταν ο Σουσάνοo ρήμαζε τη γη, εκείνη αποσύρθηκε σε ένα σπήλαιο και έκλεισε την είσοδό του με ένα τεράστιο βράχο. Η εξαφάνισή της όμως είχε σαν συνέπεια να βυθιστεί ο κόσμος στο σκοτάδι και στην απουσία ζωής. Οι υπόλοιποι θεοί έκαναν τα πάντα για να τη δελεάσουν να βγει έξω, απέτυχαν όμως όλοι εκτός από την Ουζούμε.
Το γέλιο των θεών για τις κωμικές της κινήσεις και γκριμάτσες προκάλεσαν την περιέργεια της Αματεράσου, η οποία μόλις ξεπρόβαλε για λίγο από το σπήλαιο άφησε να φανεί και μια λαμπρή ακτίδα φωτός, το φως της αυγής. Η θεά είδε την ίδια της την αντανάκλαση σε ένα καθρέφτη που είχε κρεμάσει η Ουζούμε σε ένα δέντρο κι όταν πλησίασε περισσότερο, οι θεοί την τράβηξαν έξω από το σπήλαιο κι έτσι ξαναγύρισε πίσω στον ουρανό, φωτίζοντας και πάλι τον κόσμο.
Απεικονίζεται ως καθρέφτης στο ιερό της στο Ίσε στο νησί Χονσού, το οποίο χτίζεται εκ θεμελίων κάθε 20 χρόνια.

Αξίζει σ’ αυτό το σημείο να δούμε τις μεγάλες ομοιότητες με τις μυθολογίες άλλων χωρών –όπως και με τη δική μας (Δίας, Ήλιος, Ποσειδώνας, Δήμητρα κλπ)

Η θεότητα του ήλιου στην κινεζική μυθολογία είναι ο Ri Gong Tai Yang Xing Jun (Tai Yang Gong | παππούς ήλιος), βασιλιάς του ηλιακού παλατιού.
Σε μερικές μυθολογίες, ο Tai Yang Xing Jun πιστεύεται ότι είναι ο -ήρωας που έσωσε τη γη Hou Yi.
Ο Τάι Γιανγκ Σινγκ Γιουν απεικονίζεται συνήθως με τον Άρχοντα του Σεληνιακού Παλατιού Yue Gong Tai Yin Xing Jun και την αρχόντισσα σελήνη (Tai Yin Niang Niang | κυρία Tai Yin). Η λατρεία της θεάς του φεγγαριού Chang’e και των φεστιβάλ της είναι πολύ δημοφιλής στους οπαδούς της κινεζικής λαϊκής θρησκείας και του Ταοϊσμού και οι ιερές της μέρες είναι ριζωμένες στον λαϊκό πολιτισμό της Κίνας

Ο ήλιος προσεύχεται από τους Νότιους Ινδούς κατά τη διάρκεια του φεστιβάλ συγκομιδής.
Στο Ταμίλ Ναντού, οι Ταμίλ λατρεύουν τον θεό του ήλιου κατά τη διάρκεια του Ταμίλ μήνα της Ταϊλάνδης, μετά από ένα έτος καλλιέργειας σαν μία από τις λίγες αυτόχθονες λατρείες τους ανεξαρτήτως θρησκείας.

Ο μήνας είναι γνωστός ως μήνας συγκομιδής και οι άνθρωποι τιμούν τον ήλιο την πρώτη ημέρα του ταϊλανδέζικου μήνα γνωστού ως pongal Ταϊλάνδης, με τελετές και φεστιβάλ (σσ. το pongal ή huggi είναι ένα δημοφιλές πιάτο με ρύζι της Νότιας Ινδίας -στα  Ταμίλ, σημαίνει «ανάδευση» και σε κάποια μέρη το κάνουν με γάλα και ζάχαρη, σαν το δικό μας ρυζόγαλο).

Σε άλλα μέρη της Ινδίας, το φεστιβάλ γιορτάζεται ως Makar Sankranti και λατρεύεται κυρίως από τους ινδουιστές της διασποράς.

Από τη βάρκα …στον πύραυλο

Ο ήλιος –αυτό είναι σίγουρο, όσο κι αν φαίνεται παράξενο ταξίδευε στον ουρανό με βάρκα (το πώς το γνώριζε μόνο ο ίδιος ως θεός…).
Η ιστορική «ηλιακή βάρκα» του ο Ρα στην αρχαία αιγυπτιακή μυθολογία, οδήγησε αρκετούς Αιγύπτιους βασιλιάδες να θαφτούν (στη στεριά) με πλοία (προφανής ο συμβολισμός).
Μεταξύ αυτών ο Khufu (Χέοπας) που θάφτηκε μπροστά στη μεγάλη πυραμίδα της Γκίζας.

Ηλιακά σκάφη -φορτηγίδες συναντάμε σε νεολιθικά πετρογλυφικά όπου οι πολλές πρώιμες αιγυπτιακές θεότητες συσχετίζονται με τον ήλιο και τους μετέπειτα Ra και Horus και απεικονίζονται ιππήλατες. Στους αιγυπτιακούς μύθους της μετά θάνατον ζωής, ο Ρα οδηγεί σε ένα υπόγειο κανάλι από τα δυτικά προς τα ανατολικά κάθε βράδυ, ώστε να μπορεί να υψώνεται στην ανατολή το επόμενο πρωί.

Τα πετρογλυφικά της Σκανδιναβίας (εποχής του χαλκού), συμπεριλαμβανομένων εκείνων που βρίσκονται στο Tanumshede, συχνά περιέχουν φορτηγίδες και ηλιακούς σταυρούς σε διαφορετικούς αστερισμούς.

Ο δίσκος του ουρανού Nebra (μιλήσαμε και στο προηγούμενο γι αυτό), θεωρείται ότι απεικονίζει μια ηλιακή φορτηγίδα.
Ένα “άρμα ήλιου” (Sonnenwagen) είναι μια μυθολογική αναπαράσταση του Ήλιου που οδηγάει ένα άρμα. Η ιδέα είναι νεότερη από αυτή της ηλιακής φορτηγίδας, και συνήθως Ινδοευρωπαϊκή, που αντιστοιχεί στην μετά την εφεύρεση του άρματος εποχή (2η χιλιετία π.Χ.)

(παραδείγματα)
Στη Νορβηγική μυθολογία, το άρμα της θεάς Sól, που σχεδιάστηκε από τους Arvak και Alsvid.
Το ηλιακό άρμα του Trundholm χρονολογείται από τη σκανδιναβική εποχή του χαλκού, 2.500 χρόνια και παραπάνω νωρίτερα από τον μύθο των Νορβηγών, αλλά συχνά συνδέεται με αυτόν.

Ο Έλληνας Ήλιος (Απόλλωνας) ιππεύει άρμα, επίσης ο Φαέθων

Ο Sol Invictus απεικόνιζε ιππέα σε quadriga (τέθριππο) -πίσω μέρος ενός ρωμαϊκού νομίσματος. Ο Vedic Surya ιππασία σε ένα άρμα με επτά άλογα (και εδώ Shri Surya Bhagvan)
Ο ίδιος ο Ήλιος συγκρίθηκε επίσης με τον τροχό, στα ελληνικά hēliou kuklos (δίσκος του ήλιου), αντίστοιχες οι ρίζες στα σανσκριτικά και αγγλοσαξονικά
Στην κινεζική κουλτούρα, το άρμα του ήλιου σχετίζεται με το πέρασμα του χρόνου. Για παράδειγμα, στο ποίημα που υποφέρει από τη βραχύτητα των ημερών, ο Li He της δυναστείας των Tang είναι εχθρικός και μάλιστα αποκλίνει προς τους θρυλικούς δράκους που έφεραν το ηλιο_άρμα ως όχημα για τη συνέχεια του χρόνου…
Θα κόψω τα πόδια του δράκου, θα μασάω τη σάρκα του δράκου | ώστε να μην μπορούν να γυρίσουν πίσω το πρωί ή να ξαπλώσουν τη νύχτα |
Αφήνονται στον εαυτό τους (και) οι παλιοί δεν θα πεθάνουν, οι νέοι δεν θα κλαίνε.

Οι ηλιακές θεότητες θεωρούνται συνήθως αρσενικές ενώ η σεληνιακή είναι θηλυκή, αλλά υπάρχει και το αντίθετο. Η κόμπρα (του Φαραώ γιου του Ρα), η λέαινα (κόρη του Ρα), η αγελάδα (κόρη του Ρα), τα κυρίαρχα σύμβολα των αρχαιότερων αιγυπτιακών θεών, ήταν γυναίκες και οι λατρείες τους παρέμειναν ενεργές.
Αργότερα ένας θεός του ήλιου (Aten) ιδρύθηκε στη δέκατη όγδοη δυναστεία πάνω από τις άλλες ηλιακές θεότητες, πριν από την εκτροπή της «εκτροπής» και το παλιό πάνθεον αποκαταστάθηκε. Όταν οι αρσενικές θεότητες συσχετίστηκαν με τον ήλιο σε αυτόν τον πολιτισμό, άρχισαν ως απόγονοι μητέρας (εκτός από τον Ρα, Βασιλιά των Θεών που γέννησε τον εαυτό του).

AiKhanoum Plate Sharp πλάκα της Κυβέλης. Αφγανιστάν, Aï Khanoum, ιερό του ναού με εσοχές.
3ος αιώνας π.Χ. Χρυσό ασήμι, 25 εκ. Εθνικό Μουσείο Αφγανιστάν, Καμπούλ

Στη γερμανική μυθολογία ο Ήλιος είναι θηλυκός και η Σελήνη είναι αρσενική.
Το αντίστοιχο παλιό αγγλικό όνομα είναι Siȝel, πρωτογερμανικά Sôwilô ή Saewelô.
Η παλιά γερμανική θεά του Ήλιου είναι η Sunna. Στις σκανδιναβικές παραδόσεις, η Sól έβγαινε καθημερινά στον ουρανό με το άρμα της, που τραβούσαν δύο άλογα Arvak και Alsvid (αγνώστου φύλου)
Η Sól ονομάστηκε επίσης Sunna και Frau Sunne.

Άλλοι πολιτισμοί που έχουν θεές του ήλιου είναι οι Λιθουανοί (Saulė) και Λετονοί (Saule), οι Φινλανδοί (Päivätär, Beiwe) και οι κάποιοι Ούγγροι.

Θεές του ήλιου βρίσκονται σε όλο τον κόσμο στην Αυστραλία (Bila, Walo), Ινδία (Bisal-Mariamna, Bomong, Sāvitri, Savitā, Suryā, Kn Sgni), μεταξύ των Χετταίων (Wurusemu) και Αιγυπτίων (Sekhmet), ακόμη και στα Κανάρια (Chaxiraxi | Magek), στους αυτόχθονες της Αμερικής, μεταξύ των Cherokee (Unelanuhi), Natchez (Wal Sil), Inuit (Malina) και Miwok (Hekoolas), και στην Ασία μεταξύ των Ιαπώνων (Amaterasu).

Τ’ άκουσε ο ήλιος κι έφριξε | το φως το κόκκινο έριξε
Πήραν να καίγονται οι κορφές |κι όλες οι πάνω γειτονιές.
Παράπονα κι αθιβολές | γύρισε ο κόσμος τρεις φορές
Γιόμα βραδύ μεσάνυχτα | κι όλα τα δώματα ανοιχτά
Στ’ αλώνια και στις εμπατές | ξυπνούν οι ελαφροΐσκιωτες
σύρνουν ανάβουνε μαλλί | στων αστεριών τη χόβολη
και τους μικρούς αγγέλους σταμ | ατάν και παίζουν αμ στραμ νταμ

Καημέ που πάρα εβάρυνες | τον κόσμο δεν εμάρανες
Τα μαύρα λεν και τ’ άσπρα σου | οι άνεμοι κι όλο τα φυσούν
Κι ένα κορίτσι εννιά χρονώ | για λόγου τραγουδά ολονώ.

(ο ήλιος)
Όμορφη και παράξενη πατρίδα
Ωσάν αυτή που μου ‘λαχε δεν είδα …
Ρίχνει να πιάσει ψάρια  πιάνει φτερωτά
Στήνει στη γη καράβι κήπο στα νερά
Κλαίει φιλεί το χώμα ξενιτεύεται
Μένει στους πέντε δρόμους αντρειεύεται
Κάνει να πάρει πέτρα τηνε παρατά
Κάνει να τη σκαλίσει βγάνει θάματα

Μπαίνει σ’ ένα βαρκάκι πιάνει ωκεανούς
Ξεσηκωμούς γυρεύει θέλει τύραννους

Επιμέλεια: Γιάννης Παπαγιάννης

Ετικέτες:

Δείτε ακόμα...