Οι φυλακές της Σπάρτης και του Γυθείου

Οι φυλακές της Σπάρτης από την δεκαετία του 30 μέχρι και την οριστική τους κατάργησή τους (τέλη δεκαετίας ’60) στεγάσθηκαν σε 2 διαφορετικά κτίρια-εγκαταστάσεις και όπως συνέβη στα περισσότερα «σωφρονιστικά ιδρύματα» της εποχής χρησιμοποιήθηκαν για τον εγκλεισμό, βασανισμό και την εξόντωση αμέτρητων αγωνιστών του λαϊκού κινήματος αρχικά (περίοδος μεταξικής Δικτατορίας), και στην συνέχεια αγωνιστών του ΕΛΑΣ της ΕΠΟΝ και της Εθνικής Αντίστασης γενικότερα..

Οι παραπάνω εγκαταστάσεις αποτέλεσαν τον βασικό στόχο της Μεγαλειώδους επίθεσης που διενήργησε ο Δημοκρατικός Στρατός στην Πελοπόννησο την νύχτα 12 προς 13 Φεβρουαρίου 1947. Η συνολική δύναμη των επιτιθέμενων ανταρτών ήταν περίπου 150 ανδρών. Η επιχείρηση ήταν άρτια σχεδιασμένη σε κάθε επίπεδο ενώ η εκτέλεσή της κρίθηκε απόλυτα επιτυχημένη:

  • Βασικός της στόχος ήταν το αιφνιδιαστικό χτύπημα των φυλακών με σκοπό την απελευθέρωση των πολιτικών κρατούμενων αγωνιστών. Η επίθεση στις φυλακές υλοποιήθηκε από βορρά (διμοιρία Γεωργόπουλου) και από ανατολικά (διμοιρία Σαρήγιαννη). Το αποτέλεσμα ήταν η απελευθέρωση περίπου 240 κρατουμένων (κατά άλλους 218) εκ των οποίων οι 170 προσχώρησαν στον Δημοκρατικό Στρατό. Ταυτόχρονα η διμοιρία Κωστανταράκου επιτέθηκε στο κτήριο διοίκησης της χωροφυλακής με επιθυμητό τελικό στόχο την απελευθέρωση κρατουμένων από τα κρατητήρια του κτιρίου, στόχος που δεν επιτεύχθηκε πλήρως επειδή δεν κατέστη δυνατή η απελευθέρωση αλλά επιτεύχθηκε μερικώς διότι καθήλωσε τις δυνάμεις της χωροφυλακής στο κτίριο.
  • Ταυτόχρονα για την διασφάλιση της επιτυχίας της επιχείρησης: (Α) χτυπήθηκε η παλιά ηλεκτρική (τμήμα Κονταλώνη) και βυθίστηκε η πόλη στο σκοτάδι, (Β) απομονώθηκε η παλαιά Επαγγελματική Σχολή (ομάδες Νικηταρά, Μπελά και Πέρδικα) στην οποία καθηλώθηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της επίθεσης διλοχία του στρατού!, (Γ) στήθηκε ενέδρα στον οδικό άξονα του Γυθείου (ομάδα Ξυδέα), (Δ) τμήμα ανδρών (ομάδα Μπασακίδη) απέτρεψε την πιθανή μετακίνηση διμοιρίας του Στρατού και ομάδας Χιτών που έδρευαν στην Τρύπη, & (Ε) ομάδα ανδρών (Σαράντου Κυβέλου) ενέδρευε στους Βουτιάνους.

Η επιτυχία της επίθεσης θεωρήθηκε σταθμός στην ανάπτυξη του Δημοκρατικού Στρατού στην Πελοπόννησο, είχε δε και τεράστια πολιτική σημασία γιατί έγινε σε μια περίοδο που στην Αθήνα βρισκόταν η «Βαλκανική Επιτροπή του ΟΗΕ», η οποία είχε συσταθεί για να ερευνήσει και να αποφανθεί σχετικά με τις καταγγελίες των Αγγλοαμερικανών ότι οι γειτονικές στην Ελλάδα Σοσιαλιστικές χώρες υποκινούσαν τον εμφύλιο πόλεμο στην Ελλάδα και εφοδίαζαν με πολεμικό και έμψυχο υλικό το ΔΣΕ, θέση που διαλαλούσε και η κυβέρνηση Τσαλδάρη. Η επιχείρηση των φυλακών στη Σπάρτη που παρουσιάστηκε στην επιτροπή από αντιπροσώπους της Αλβανίας, Γιουγκοσλαβίας & Βουλγαρίας ανέδειξε πλήρως το «παραμύθι» της δήθεν έξωθεν εμπλοκής που είχε στηθεί (καθώς η επιχείρηση ήταν στην άλλη άκρη της χώρας και πολλές εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από τα σύνορα !) και αποκάλυψε ότι το πρόβλημα του εμφυλίου είναι εσωτερικό ζήτημα της Ελληνικής κοινωνίας που δημιουργήθηκε από τις πολιτικές διώξεις που εφάρμοσε το μοναρχοφασιστικό καθεστώς και ο Αγγλοαμερικανικός παράγοντας

Ένα χρόνο αργότερα, στις 14/4/1948, έξαλλοι χωροφύλακες του 2ου μηχανοκίνητου λόχου της χωροφυλακής επιτέθηκαν στα κελιά των φυλακών Σπάρτης και δολοφόνησαν 26 ανυπεράσπιστους δέσμιους κρατούμενους. Κατά την επίθεση αυτή σκοτώθηκε και ο διοικητής των φυλακών, αντισυνταγματάρχης χωρ/κής Φίτσιος Δ. που προσπάθησε να αποτρέψει το ομαδικό έγκλημα.

Οι εγκαταστάσεις των φυλακών Σπάρτης είχαν ως εξής:

α/ τμήμα κυρίως φυλακών, γνωστό και ως «Παλιές Φυλακές». που ήταν διώροφο λιθόκτιστο, γενικών διαστάσεων ~46μX13μ κατασκευασμένο στις αρχές της δεκαετίας του 1920 με αρχική χρήση στρατώνα. Το κτίριο αυτό εκτεινόταν επί της οδού Βρασίδου καθ’ όλο το μήκος του σημερινού οικοδομικού τετραγώνου από την Λεωνίδου μέχρι την Αγησιλάου, στη βόρεια πλευρά της οδού, με κύρια είσοδο από την Λεωνίδου. Το κτίριο κατεδαφίστηκε, πιθανότατα τμηματικά, εντός της δεκαετίας του ’50 (το διακρίνουμε στην Φωτ.1 όπου φέρει και πινακίδα «ΦΥΛΑΚΑΙ ΣΠΑΡΤΗΣ»)

β/ τμήμα «Παραρτήματος» των φυλακών γνωστό και ως «νέες Φυλακές», που αποτελούνταν από ένα πολύ παλαιότερο λιθόκτιστο κτίριο (~1850 παλαιό σηροτροφείο «Δουρούτη»), ισόγειο με χαρακτηριστική δίρριχτη στέγη διαστάσεων ~12μΧ45μ, ένα διώροφο λιθόκτιστο κτίριο διαστάσεων ~9μΧ13μ (στου οποίου το ισόγειο ήταν γυναικείο τμήμα των φυλακών), βοηθητικά προσκτίσματα και εκτεταμένο αύλειο χώρο. Τα παραπάνω βρίσκονταν στην διασταύρωση Λεωνίδου & Διοσκούρων. Το κυρίως κτίριο κατεδαφίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του ’90 ενώ το διώρροφο διασώζεται μέχρι και σήμερα (το διακρίνουμε στην Φωτ.2)

«Παλιές φυλακές Σπάρτης». Λήψη φωτογραφίας (δεκαετία 40) από θέση που αντιστοιχεί στην σημερινή διασταύρωση Λεωνίδου&Βρασίδου. Η οδός κατά μήκος του κτιρίου είναι η Βρασίδου. Στο βάθος διακρίνουμε το «νεοκλασικό Τσιριγώτη»
«Νέες φυλακές Σπάρτης». Λήψη φωτογραφίας (τέλη δεκαετίας 80) από θέση που αντιστοιχεί στην σημερινή διασταύρωση Λεωνίδου&Διοσκούρων. Το διώροφο κτίριο επί της οδού διοσκούρων διασώζεται μέχρι σήμερα.

Οι φυλακές Γυθείου σε αντίθεση με τις φυλακές τις Σπάρτης, διασώζονται μέχρι σήμερα, αν και σε ερειπωμένη κατάσταση (έχει καταρρεύσει η στέγη και το μεσοπάτωμα ενώ διασώζονται τα εξωτερικά περιγράμματα των τοίχων).

Κατά την επίσκεψη της γ.γ. της ΚΕ του ΚΚΕ Αλέκας Παπαρήγα στην Περιοχή το έτος 2009 η Επιτροπή Περιοχής Πελοποννήσου & Δυτικής Ελλάδας του κόμματος προχώρησε σε αίτημα προς το Υπουργείο Πολιτισμού ώστε να κηρυχθούν οι φυλακές διατηρητέο μνημείο, διαδικασία που τελικά ολοκληρώθηκε το 2015 (κήρυξη ΥΠΟΠΑΙΘ/ΓΔΑΜΤΕ/ΔΠΑΝΣΜ/170420/16037/22-10-2015). Βάση αυτής της κήρυξης διασώθηκε το συγκρότημα των φυλακών από πιθανή κατεδάφιση, όμως αν δεν εκτελεστούν σε εύλογο χρόνο εργασίες -έστω συντήρησης- με την πάροδο του χρόνου μπορεί να οδηγηθεί σε κατάρρευση.

Όπως και στις φυλακές της Σπάρτης έτσι και εδώ οι φυλακές χρησιμοποιήθηκαν για τον εγκλεισμό, βασανισμό και την εξόντωση αμέτρητων αγωνιστών.

Στην ιστορία των φυλακών συμπεριλαμβάνεται η επιτυχημένη επιχείρηση απελευθέρωσης 40 αγωνιστών που πραγματοποιήθηκε στις 20 του Φλεβάρη του 1948 από το Δημοκρατικό Στρατό.

Η επιχείρηση έγινε τις βραδινές ώρες, κάτω από την διοίκηση των Θ.Πρεκεζέ & Γ. Ατζακλή.

Αρχικά απομονώθηκε η πόλη του Γυθείου, ανατινάχθηκε η γέφυρα του Βασιλοποτάμου και αποκόπηκαν οι τηλεφωνικές επικοινωνίες, χτυπήθηκε η φρουρά και απελευθερώθηκαν οι 40 αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης, οι οποίοι στην συνέχεια κατατάγηκαν στο Δημοκρατικό Στρατό.

Ο αιφνιδιασμός της φρουράς ήταν πλήρης. Σε αυτό συντέλεσε και το συνηθισμένο αντάρτικο τέχνασμα, οι αντάρτες να φορούν χωροφυλακίστικες στολές! Σκοτώθηκαν 8 χωροφύλακες ενώ οι μαχητές του ΔΣΕ δεν είχαν απώλειες.

Ένα μήνα αργότερα, στις 20/3/1948 εξοντώθηκε από τμήμα του ΔΣΕ ο στρατιωτικός αρχηγός των χιτών της Λακωνίας Π. Κατσαρέας ο οποίος έχοντας την υλική, ηθική και πολιτική κάλυψη του υπουργού Στρατιωτικών Μπέη Μαυρομιχάλη δολοφονούσε (μέχρι και ομαδικές εκτελέσεις) τον αριστερό κόσμο της περιοχής. Ο θρασύδειλος νταής, αφού υπηρέτησε πιστά τους ναζί, στη συνέχεια οργάνωσε τους πρώην συνεργάτες των κατακτητών σε παραστρατιωτικές συμμορίες με την επωνυμία ΕΑΟΚ (Εθνικαί Αντικομμουνιστικαί Ομάδες Κυνηγών ή Κατσαρέα).

Τα αντίποινα των χιτών με την απόλυτη ανοχή της κυβέρνησης ακολούθησαν αμέσως μετά την κηδεία του Κατσαρέα, όταν και ξεχύθηκαν πάνοπλοι στις φυλακές του Γυθείου εκτελώντας ομαδικά 31 κρατούμενους αγωνιστές. Άλλους 8 εκτέλεσαν αφού τους απήγαγαν από τα κρατητήρια της Χωροφυλακής. Τέτοια επίδειξη «ανδρείας» μόνο οι χιτοσυμμορίτες μπορούσαν να επιδείξουν καθώς είναι γνωστό ότι ποτέ δε συμμετείχαν σε μάχες με τους αντάρτες του ΔΣΕ (δεν τολμούσαν), αλλά λούφαζαν στις μεγάλες πόλεις κάτω από τη σκέπη του Στρατού και σε ορισμένες περιπτώσεις όταν ένιωθαν το ΔΣΕ σε απόσταση πολλών χιλιομέτρων κατέφευγαν σε πλοιάρια και στα ανοιχτά της θάλασσας.

«Φυλακές Γυθείου». Λήψη φωτογραφίας (σύγχρονη του 2020 από τον υπογράφοντα) από την οδό Σπάρτης-Γυθείου σε θέση νοτιοανατολικά των φυλακών.

Οι εγκαταστάσεις των φυλακών αποτελούνταν από ένα κύριο λιθόκτιστο κτίριο που αναπτύσσεται σε 3 στάθμες (υπόγειο, ισόγειο & όροφος), δευτερεύον λιθόκτιστο ισόγειο βοηθητικό κτίριο δυτικά, προσκτίσματα, σκοπιά (ανατολικά) και αύλειο χώρο. Το σχήμα των εγκαταστάσεων (σε επίπεδο κάτοψης) είναι τραπεζοειδές με ολικό μήκος 42μ και μέγιστο πλάτος 12μ, ενώ η θέση τους βρίσκεται επί της εθνικής οδού Σπάρτης-Γυθείου, στην είσοδο της πόλης του Γυθείου και επί της βόρειας πλευράς της οδού, ανάμεσα στην οδό και την παρακείμενη ρεματιά.

Λεπτομέρεια από την είσοδο των φυλακών (σύγχρονη του 2020 από τον υπογράφοντα). Αξίζει να αναρωτηθούμε ποιοι «επανόρθωναν» ποιους και για ποιο λόγο μέσα στο εν λόγω κολαστήριο.

Γ.Βουλουμάνος
Πολιτικός Μηχανικός ΕΜΠ

Ετικέτες:

Δείτε ακόμα...