Για εμάς τους μη ειδικούς είναι –φυσικά, πολύ δύσκολο να φανταστούμε την περίπλοκη ψυχοπαθολογία (τομή μεταξύ ψυχικής υγείας και στρατού) όσων βρέθηκαν σε πεδίο μάχης τα τελευταία χρόνια, ακόμη και την περίοδο του Βιετνάμ, τον αριθμό και το βάθος των προβλημάτων –με πιο γνωστά παραδείγματα τις διαταραχές μετατραυματικού στρες, που έχουν αποτυπωθεί –μερικές φορές εξαιρετικά και στον κινηματογράφο.
Σήμερα οι νέες μορφές πολέμου βιολογικός, υβριδικός, βιονικός κλπ. κάνουν την «αλεπού της ερήμου» στη μάχη της Αφρικής, πριν 80 χρόνια να φαντάζει παραμύθι και την τότε «μητέρα των Μαχών» – «Καταιγίδα της Ερήμου» (1991) ένα τίποτα.
Τα χρόνια τα παλιότερα, τότε που είχαμε στο στρατό ακόμη τα Μ1 και οι «προνομιούχοι» κάποια από τα πρώτα FN και τον διακοσμητικό ΑΡαΒοΧΠ στα εγχειρίδια στον πόλεμο (ασκήσεις επί χάρτου και πραγματικό) μέρος έπαιρναν οι άνθρωποι (τουλάχιστον έτσι πιστεύαμε).
Στην επική ταινία Τσαπάγιεφ (Chapaev – Чапаев, – 1934) των Georgi & Sergei Vasilyev, βασισμένη στο βιβλίο του Ντμίτρι Φουρμάνοφ (στρατιωτικός – αξιωματικός 1891-1926) υπάρχουν αρκετές διδακτικές –σχετικά με το θέμα μας σκηνές, μεταξύ των οποίων η στιγμή της «βουβής» επίθεσης όπου ακούγονται μόνο τα τύμπανα του μαρς…
Ο Paul Bartone ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Εθνικής Άμυνας στην Ουάσινγκτον, στη διάρκεια μιας καριέρας δεκαετιών στον στρατό (έχει βγει πλέον στη σύνταξη) υπηρέτησε ως ερευνητής ψυχολόγος, ταξιδεύοντας σε όλο τον κόσμο για να διεξάγει έρευνες για το στρες, την υγεία και τα επίπεδα προσαρμογής των (αμερικανών –και όχι μόνο) στρατιωτών.
Στο βιβλίο του (που συνέγραψε μαζί με τον Steven Stein) «Hardiness: Making Stress Work for You to Achieve Your Life Goals (hardinessmindset.com) στο ερώτημα «Ποιο είναι το πιο βασικό ψυχολογικό εργαλείο που χρειάζεσαι για να υπηρετήσεις στον στρατό και να παραμείνεις ψυχικά σταθερός;» αναφέρει πως «για να επιβιώσεις και να τα πας καλά στον στρατό, το πιο σημαντικό είναι να αντιμετωπίζεις θετικά τις καταστάσεις που προκαλούν άγχος… να έχεις «νοοτροπία ανθεκτικότητας» … Καθήκον, έλεγχος, πρόκληση.
Από κει και πέρα ωφελεί και η ψυχοθεραπεία με τη βοήθεια MDMA (Ecstasy) που βοηθάει στην καταστολή της αντίδρασης άγχους στον εγκέφαλο, επιτρέποντας στον ασθενή να επεξεργαστεί την εμπειρία χωρίς να παραλύσει από τον φόβο. Αυτή τη στιγμή οι κλινικές δοκιμές είναι στο στάδιο 3 και τα αποτελέσματα θα είναι έτοιμα το 2021. Μια συναρπαστική εξέλιξη είναι η χρήση εικονικών λέξεων και σεναρίων για να αντιμετωπίσουν οι ασθενείς τις τραυματικές εμπειρίες του -γνωστή ως Virtual Reality Exposure Therapy, με αρκετές μελέτες να έχουν δείξει θετικά αποτελέσματα της VRET έτσι ο στρατός χρηματοδοτεί κι άλλες έρευνες.
Στο ερώτημα «Τι ηθικά ζητήματα υπάρχουν όταν είσαι στρατιωτικός ψυχολόγος»; απαντά: Όπως όλοι οι ψυχολόγοι, έτσι κι εμείς ακολουθούμε τον επαγγελματικό κώδικα δεοντολογίας της Αμερικανικής Ένωσης Ψυχολόγων, παίρνοντας όρκο «να προστατεύουμε και να υπερασπιζόμαστε το σύνταγμα των ΗΠΑ» -δηλαδή το κράτος των ΗΠΑ και τα συμφέροντά του. Είμαστε από τους μεγαλύτερους εργοδότες παγκοσμίως, με 1,6 εκατομμύρια -όπως και να το κάνεις, είναι μια εξαιρετικά ευρεία ομάδα…
Είναι καθαρό πως υπάρχουν παραπάνω από μια «ψυχολογίες», στην ουσία δύο η διαλεκτική και οι άλλες (που είναι μεν πολλές, αλλά με την μεταφυσική σαν κοινή αφετηρία τους).
Η Διαλεκτική Ψυχολογία
Η διαλεκτική ψυχολογία και η θεωρία της δραστηριότητας, με την οποία συναρθρώνεται, καθώς και η διαλεκτική παιδαγωγική είναι ελάχιστα γνωστές στη χώρα μας.
Πολύ όψιμα το όνομα του Lev Vygotsky (Λεβ Σιμεόνοβιτς Βιγκότσκι -Лев Семёнович Выго́тский, ο «Μότσαρτ της ψυχολογίας) πρωτεργάτη στην ανάπτυξη αυτού του τομέα έκανε -διαστρεβλωμένα την εμφάνισή του στη χώρα μας (και εδώ ένα φάντασμα πλανιέται …αυτό του Στάλιν), αλλά και της σχολής του, Luria, Leontiev, Zankov, Elkonin κλπ, όταν διάσημοι Ευρωπαίοι και Αμερικανοί επιστήμονες υιοθετούν τις προσεγγίσεις της διαλεκτικής ψυχολογίας και παρουσιάζουν ενδιαφέροντα ερευνητικά αποτελέσματα, που η απήχησή τους, στον χώρο της ψυχολογίας και της παιδαγωγικής επιστήμης συνεχώς διευρύνεται.
Για να κατανοήσουμε αυτή τη διαδικασία ανάπτυξης της συνείδησης και της προσωπικότητας πρέπει να μελετήσουμε –επί τροχάδην έστω, την ιστορική της πορεία, τόσο στο κοινωνικό επίπεδο όσο και στο ατομικό δηλ. τη διαμόρφωση αυτού που αποκαλούμε εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου, στη διαδικασία αφομοίωσης-κατάκτησης της κοινωνικής εμπειρίας των παιδιών, μέσα από τη δραστηριότητά τους και την επικοινωνία με τους άλλους ανθρώπους.
Η επιστημονική γνώση συνδέεται πάντοτε με ορισμένη κοσμοαντίληψη. Γι αυτό απαιτείται η κατανόηση της φιλοσοφικής βάσης και της μεθοδολογίας της διαλεκτικής ψυχολογίας, καθώς και των κοινωνικών συνθηκών που επέτρεψαν τη γέννηση και ανάπτυξή της.
Η διαλεκτική-μαρξιστική οπτική μας λέει πως η μετάβαση από ένα στάδιο ανάπτυξης στο επόμενο / ανώτερο κατανοείται μόνο σαν ποιοτική αλλαγή στις σχέσεις του νέου με τον κόσμο και τους ενήλικες και η μετάβαση δεν πραγματοποιείται με μια ομαλή γραμμική εξέλιξη, αλλά με ανατροπή των προηγούμενων σχέσεων.
Αυτό που άμεσα καθορίζει την ψυχική ανάπτυξη του νέου είναι η ανάπτυξη της δραστηριότητάς του, που με τη σειρά της εξαρτάται από τις συνθήκες ζωής.
Κατά τη διάρκεια ενός σταδίου οι ικανότητες του αναπτύσσονται και κάποια στιγμή έρχονται σε αντίθεση με τις μέχρι τότε διαμορφωμένες σχέσεις του νεαρού ατόμου με τους άλλους ανθρώπους. Αν οι ενήλικες εξακολουθήσουν να φέρονται στο παιδί σαν σε νήπιο, ή στον έφηβο σαν σε παιδί, τότε εκδηλώνεται μια κρίση στις σχέσεις του με εκείνους που αμφισβητούν την προσωπικότητά του.
Για τη διαλεκτική ψυχολογία η ανθρώπινη ψυχή είναι μια μορφή ενεργητικής αντανάκλασης του κόσμου στον εγκέφαλό μας, που προσδιορίζεται κοινωνικά από τους όρους της ζωής μας. Η κοινωνία κατανοείται ως σύνολο ανθρώπινων σχέσεων, κυρίως παραγωγικών, και όχι σαν άθροισμα ατόμων. Οι διαφορές δεν σταματούν εδώ. Αφορούν τις φιλοσοφικές βάσεις και τους στόχους της ψυχολογικής έρευνας. Το κύριο αντικείμενό της είναι η συνείδηση, δηλαδή ο τρόπος που ο άνθρωπος γνωρίζει, κατανοεί την αντικειμενική πραγματικότητα.
ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ Από τη σκοπιά του Διαλεκτικού Ιστορικού Υλισμού
Επιμέλεια: Μιχαήλ Μιχαήλ. Φιλολογική επιμέλεια: Ρίτα Νικολαΐδου
Εκδόσεις «Όμιλος Εκπαιδευτικού Προβληματισμού» | Αθήνα 2020 (σχ. 0,21Χ0,14 σελ. 703)
Με πληροφορίες από Θανάση Ν. Καραγιάννη, Διδάκτορα Επιστημών Αγωγής | Παιδικής Λογοτεχνίας & Σχολικό Σύμβουλο Π.Ε.
Ο Όμιλος Εκπαιδευτικού Προβληματισμού, που εκδίδει και το περιοδικό «Θέματα Παιδείας» από το 2000 μέχρι σήμερα, στον τομέα της Ψυχολογίας, όπως και της Παιδαγωγικής, βέβαια, έχει συνεισφέρει στην επιστημονική ενημέρωση του φιλομαθούς κοινού και δη των εκπαιδευτικών και φοιτητών Ψυχολογίας και Παιδαγωγικής, με την έκδοση σημαντικών βιβλίων, αλλά και με τη δημοσίευση πολυάριθμων άρθρων στο εν λόγω περιοδικό.
Τα βιβλία αυτά διαθέτουν ένα μοναδικό χαρακτηριστικό στοιχείο: τα κείμενά τους έχουν ως βάση επιστημονικής έρευνας και μελέτης τον Διαλεκτικό Ιστορικό Υλισμό, κάτι που απουσιάζει από παρόμοια επιστημονικά έργα της αστικής βιβλιογραφίας.
Πρόκειται, λοιπόν, για βιβλία τα οποία βοηθούν τον επιστήμονα ψυχολόγο και τις ειδικότητες του κλάδου, τον εκπαιδευτικό, το φοιτητή, τον φιλαναγνώστη γονιό και κάθε φιλομαθή αναγνώστη, ν’ αποκτήσει διαφορετικές επιστημονικές ερμηνευτικές προσεγγίσεις της Ψυχολογίας, κυρίως από τη σκοπιά της Βιολογίας, της Φιλοσοφίας και της Κοινωνιολογίας, με βάση τα επιστημονικά ερευνητικά ευρήματα και πορίσματα.
Οι συγγραφείς των κειμένων αυτών των βιβλίων Ψυχολογίας αντιπαραθέτουν με επιστημονικό τρόπο τη μεταφυσική και τον ιδεαλισμό, που διακατέχει την αστική προσέγγιση της κάθε επιστήμης, με το κοινωνικο-οικονομικό γίγνεσθαι και με γνώμονα τα συμφέροντα της εργατικής τάξης και των λαϊκών στρωμάτων (ταξική προσέγγιση), και προσφέρουν έτσι με διαλεκτικό τρόπο, τη σύγκρουση ιδεαλισμού και υλισμού που διέπει τα ιστορικά και σύγχρονα κοινωνικά φαινόμενα, μέσα από τα πορίσματα της επιστημονικής έρευνας και μελέτης.
Όλα τα σχετικά με την Ψυχολογία βιβλία του Ο.Ε.Π. περιέχουν κείμενα σοβιετικών Ψυχολόγων, κομίζοντας νέα στοιχεία στην επιστημονική μελέτη της Ψυχολογίας, άγνωστα εν πολλοίς ακόμη και στους Ψυχολόγους της χώρας μας, οι οποίοι σπούδασαν σε αστικά πανεπιστήμια. Δυστυχώς, η μαρξιστική προσέγγιση της κάθε επιστήμης είναι άγνωστη στους πτυχιούχους των πανεπιστημίων, μάλλον «απαγορευμένη» απ’ αυτά τα ιδρύματα. Οι όποιες αναφορές που γίνονται από ορισμένους καθηγητές είναι ελάχιστες, όπως και η αποσπασματική αρθρογραφία που δίνεται βιβλιογραφικά ή σε υποσημειώσεις κ.ο.κ.
Μία από τις κάποιες σημαντικές εξαιρέσεις αποτελεί το βιβλίο των Δημ. Πατέλη & Γιώργου Κακρίνου, από τη Σοβιετική Ψυχολογία στη λογική της Ιστορίας. Ψυχολογία και Μαρξισμός, εκδ. Τόπος (ΜΟΤΙΒΟ ΕΚΔΟΤΙΚΗ), Αθήνα 2019, το οποίο προτείνουμε βιβλιογραφικά.
Όπως, επίσης, τα βιβλία:
- Κουβελάς, Μιχ., Διαλεκτική Ψυχολογία. Στα βήματα του Vygotsky, Εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2007,
- Λούρια Α., Εισαγωγή στη Νευροψυχολογία. Η λειτουργία του εγκεφάλου, εκδ. Καστανιώτης, Αθήνα 1999,
- Βαγενάς Ε., Η σοβιετική ψυχολογία για την ανάπτυξη του παιδιού, Εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 2003, Ινστιτούτο Ψυχολογίας Ακαδημίας Επιστημών ΕΣΣΔ, Ψυχολογία της προσωπικότητας, Εκδ. Επιμόρφωση, Αθήνα κά.
Η μαρξιστική-λενινιστική φιλοσοφική και οικονομική θεωρία άνοιξε νέους λεωφόρους για την Ψυχολογία, που σε μια σοσιαλιστική | κομμουνιστική κοινωνία αποτυπώνεται στην πράξη. «Ο διαλεκτικός υλισμός σήμανε μια νέα αρχή για την επιστήμη των νομοτελειών του ψυχισμού.
Η Διαλεκτική Υλιστική Ψυχολογία εξετάζει τον άνθρωπο σαν όλο, χωρίς ιδεαλιστικές μονομέρειες, αποσπασματικότητες και μηχανιστικές μεταφορές. Θέτοντας σε υλιστική βάση το πρόβλημα της γέννησης και δομής της συνείδησης, προχώρησε στη σφαιρική μελέτη και διαμόρφωση της προσωπικότητας […]
Εισήγαγε την έννοια της δραστηριότητας, ως καθοριστικού παράγοντα του ειδικά ανθρώπινου ψυχισμού, και της ρύθμισης της δραστηριότητας σύμφωνα με τις ανάγκες του αντικειμενικού κόσμου, στον οποίο όμως το υποκείμενο, ζωντανό και παθιασμένο, συμμετέχει με τις επιλογές και τις πράξεις του. […]», όπως τονίζεται μεταξύ πολλών άλλων σχετικών ζητημάτων στον «Πρόλογο» του βιβλίου, ο οποίος κατατοπίζει τον αναγνώστη για τα περιεχόμενα του βιβλίου, τα οποία παραθέτουμε στη συνέχεια, ώστε ο κάθε ενδιαφερόμενος να γνωρίζει τους κύριους θεματικούς άξονες του βιβλίου, που αντιστοιχούν στα 19 Κεφάλαιά του, τα οποία κατανέμονται σε 4 Μέρη.
Το παρουσιαζόμενο βιβλίο είναι κυρίως ιστορικό, έχει πολλά στοιχεία Λεξικού | Εγκυκλοπαίδειας, αναφέροντας και εξετάζοντας όλες τις σχολές και τα ρεύματα της Ψυχολογίας, της αστικής και της μαρξιστικής (όπως αυτή μελετήθηκε και εφαρμόστηκε, με τα υπέρ και τα κατά, στη σύντομη και πολυκύμαντη διαδρομή της ΕΣΣΔ και εντέλει στην εποχή της Περεστρόικα και των ανατροπών).
Δε γνωρίζουμε αν η δομή του είναι σχεδιασμένη και άρα στηριγμένη σε κάποιο πρότυπο σοβιετικού λεξικού ή αν έχουν πραγματοποιηθεί μεταφράσεις κειμένων, αν και δεν αναφέρεται κάτι τέτοιο.
ΤΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ (συνοπτικά):
▪️ ΜΕΡΟΣ 1ο ΑΠΟ ΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ
Οι απαρχές της ψυχολογικής σκέψης
Η Ψυχολογία στην αρχαιότητα
Θεωρίες για την ψυχή στη φεουδαρχική εποχή
Η ψυχολογική σκέψη κατά την Αναγέννηση
Τα ψυχολογικά δόγματα του 17ου αιώνα
Εμπειρισμός και συνειρμισμός το 18ο αιώνα
Η Ψυχολογία στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα
▪️ ΜΕΡΟΣ 2ο Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ
Προϋποθέσεις για την ανεξαρτητοποίηση της Ψυχολογίας
Προγράμματα ανάπτυξης της Ψυχολογίας το 19ο αιώνα
Ανάπτυξη των κλάδων της Ψυχολογίας – κρίση
▪️ ΜΕΡΟΣ 3ο ΣΧΟΛΕΣ ΤΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ
Η δομική σχολή (Στρουκτουραλισμός)
Λειτουργισμός
Συμπεριφορισμός
Μορφολογική Ψυχολογία
Ψυχανάλυση και Φροϋδισμός
Αναζητήσεις, αδιέξοδα και συμβιβασμοί
▪️ ΜΕΡΟΣ 4ο ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ-ΥΛΙΣΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ
Η Ψυχολογία στην προεπαναστατική Ρωσία
Η πάλη για τη δημιουργία Μαρξιστικής Ψυχολογίας
Η ανάπτυξη της Διαλεκτικής-Υλιστικής Ψυχολογίας
▪️ Στο βιβλίο περιέχεται ένα ενδιαφέρον Παράρτημα, το οποίο περιλαμβάνει τέσσερις αξιόλογες μελέτες των: Ρίτας Νικολαΐδου, Α.Σ. Μακαρένκο, Ε.Β. Ιλιένκοφ και Β.Α. Μποσένκο.
Ακολουθεί πλούσια ελληνική και ξενόγλωσση βιβλιογραφία, καθώς και ευρετήριο ονομάτων.
Θα κλείσουμε τη σύντομη αυτή βιβλιοπαρουσίαση μ’ ένα απόσπασμα του επιλογικού κειμένου του βιβλίου
«Αντί για Επίλογο», στο οποίο παρουσιάζεται το τι συμβαίνει σήμερα στα δικά μας αστικά πανεπιστήμια σε σχέση με τη μαρξιστική Ψυχολογία, που αναπτύχθηκε στην ΕΣΣΔ, εφαρμόστηκε και διδάχτηκε στο εκεί τριτοβάθμιο εκπαιδευτικό σύστημα:
Στα πανεπιστήμιά μας σήμερα όχι μόνο δε διδάσκεται η Διαλεκτική-Υλιστική Ψυχολογία, αλλά δεν αναφέρεται καν η μαρξιστική της βάση. Παρουσιάζονται αποσπασματικά και παραποιημένες κάποιες πλευρές της, που βαφτίζονται “Ρωσική” ή “Πολιτισμική Ψυχολογία”, ώστε να χαθούν στον ωκεανό των απόψεων που παραθέτουν ασύνδετα τα αστικά εγχειρίδια.
Η σύνδεση της ανάπτυξής της με τις κοινωνικές συνθήκες (σοσιαλιστικές σχέσεις παραγωγής) αποσιωπάται συστηματικά. Το ίδιο ισχύει και για το ποιοτικό άλμα που πραγματοποίησε στην επιστημονική σκέψη. Οι τεχνοκρατικές απόψεις σε σύμπνοια με τον ιδεαλισμό κυριαρχούν στις σπουδές αφήνοντας περιθώρια ακόμη και για μυστικισμό.
Σ’ αυτές τις δύσκολες συνθήκες καλούνται οι προοδευτικοί άνθρωποι να γνωρίσουν τις καταχτήσεις της Διαλεκτικής-Υλιστικής Ψυχολογίας και να τις αξιοποιήσουν στην ιδεολογική πάλη. Και τούτη η έκδοση αυτόν τον σκοπό υπηρετεί και σ’ αυτό το μέτωπο θα κριθεί.»
Θεωρούμε ότι τα τρία βιβλία του Ο.Ε.Π. είναι πολύτιμα για τη σφαιρική επιστημονική ενημέρωση, που αφορά τον ανθρώπινο ψυχισμό, τη διαμόρφωσή του στο καπιταλιστικό και σοσιαλιστικό/κομμουνιστικό κοινωνικο-οικονομικό περιβάλλον.
Είναι χρήσιμα δε, εκτός από την επιστημονική κοινότητα, και σε εκπαιδευτικούς και παιδαγωγούς της σχολικής πράξης, οι οποίοι διαπαιδαγωγούν τη νέα γενιά και συγχρόνως καθοδηγούν διαφωτίζοντας με διαλέξεις τους γονείς των μαθητών τους, σε διάφορες επιστημονικές συναντήσεις μαζί τους.
Επιμέλεια Γιάννης Παπαγιάννης
