Το φαινόμενο Bauhaus. (Μέρος II α)

*Του Χρίστου Σκαλκώτου

Στο δεύτερο μέρος,(ΙΙ α) συνεχίζουμε γύρο από το φαινόμενο BAUHAUS, τη σπουδαία αυτή εμπειρία που εξελίχθηκε σε παράδειγμα στην Ευρώπη και όχι μόνο.

Είδαμε προηγούμενα το κοινωνικό-πολιτικό πλαίσιο κάτω από το οποίο γεννήθηκε η σχολή – κατά βάση σχολή σχεδιασμού (design) – και τα προβλήματα που προέκυψαν κατά τη διάρκεια της σύντομης ζωής του εγχειρήματος (14 μόλις χρόνια). Είδαμε επίσης τις δυναμικές, τις αντιθέσεις και τα εμπόδια που προέκυψαν στη πορεία. Επισημάναμε επίσης τις αρχές στις οποίες βασίστηκε αυτή η εμπειρία, τις ρίζες της ιδέας Bauhaus, θυμάστε τους Γοτθικούς Καθεδρικούς και τις κλειστές μυστικές αδελφότητες (συντεχνίες) των μαστόρων του Μεσαίωνα.

Είδαμε επίσης τους κανόνες προγράμματος του κύκλου σπουδών της σχολής και θα συνεχίσουμε αναλυτικότερα με τα επιτεύγματα, τα παραδείγματα, τα αποτελέσματα αυτής της εμπειρίας.

Βλέπουμε εδώ ένα άλλο σημαντικό παράδειγμα τα παιχνίδια, αυτά θα τα δούμε στο τρίτο μέρος, αλλά να σημειώσω εδώ την καινοτόμα εισαγωγή του αντικειμένου «Παιχνίδι». Παιχνίδια έξυπνα και δημιουργικά, ήταν και αυτά στις μελέτες (project) της κοινότητας, στα ενδιαφέροντα της σχολής.

Θυμάστε στην ανάλυση που προηγήθηκε σχετικά με τη δομή της σχολής και ιδιαίτερα το γεγονός ότι, πάντα στο πλευρό του «διδάσκοντα καθηγητή» υπήρχε και η δεύτερη φιγούρα του «τεχνίτη δασκάλου-meister», ακριβώς γιατί, αυτή η αρχή, είχε τις ρίζες της στην ιστορία των ομάδων-κατασκευαστών των καθεδρικών εκκλησιών του Μεσαίωνα. Όχι λοιπόν μόνο η θεωρητική προσέγγιση στη σύλληψη των ιδεών (project), αλλά και η εκτέλεση των παραδειγμάτων, με τη βοήθεια των τεχνητών, των μαέστρων οι οποίοι είχαν εξειδίκευση στα υλικά και στις μεθόδους πραγμάτωσης των projects.

Μια άλλη ρίζα του κινήματος Bauhaus, γιατί περί κινήματος επρόκειτο, ήταν η σύνδεση του εγχειρήματος με άλλες πιο σύγχρονες πολιτικοκοινωνικές καταστάσεις, όπως για παράδειγμα το Μεταρρυθμιστικό κίνημα.

Τι ήταν αυτό το κίνημα…. γεννιέται στη Μ. Βρετανία αλλά εδραιώνεται και στη Γερμανία κατά το τέλος του 19ου αιώνα και εξελίσσεται κατά την πρώτη δεκαετία του εικοστού και μέχρι στις αρχές του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου. Μετά το τέλος του πολέμου, θα επανέλθει στο κοινωνικό σύστημα και αυτό θα συνεχιστεί μέχρι την περίοδο του ναζισμού στη Γερμανία.

Τι ήταν λοιπόν το Μεταρρυθμιστικό κίνημα (Reformism), βασικά απευθυνόταν και αφορούσε κυρίως τη νεολαία, τους νέους της εποχής. Όπως είδαμε στην αρχιτεκτονική – την εξέλιξη δηλαδή της αρχιτεκτονικής – στις αρχές του 20ου αιώνα, που περνάει από τα στάδια της φορτωμένης παραστατικότητας, στη φάση της αφαίρεσης και των απλών ουσιαστικών δομών και φορμών. Έτσι, βλέπουμε το κίνημα των νέων που επιθυμεί να επιστρέψει σε μία ζωή απλή, ουσιαστική, σε απόλυτη σχέση και επαφή με τη φύση, το κίνημα της νεολαίας που έρχεται σε διάσταση και αντίθεση με τις υφιστάμενες κοινωνικές πλατφόρμες, συμπεριφορές, συνήθειες, το κατεστημένο θα λέγαμε των προηγούμενων γενεών, τους γονείς δηλαδή, τους παππούδες και ότι προηγούμενο. Εν ολίγοις ένα κίνημα εναντίον των γονιών.

Δύο λόγια για αυτό το κίνημα είναι απαραίτητα καθώς θα μας ξεδιαλύνουν αυτό που συχνά επαναλαμβάνω δηλαδή, τα πράγματα δεν γεννιούνται από παρθενογένεση.

Το Wandervogel (αποδημητικό περιπλανώμενο πουλί) γεννιέται το 1896 και στη συνέχεια εξελίσσεται σε νατουραλιστικό (φυσιοκρατικό) κίνημα νέων, κίνημα του ελεύθερου σώματος. Ο γυμνισμός δεν είναι άσχετος.

Σε ένα Γυμνάσιο του Βερολίνου όπου δίδασκε ένας Χέρμαν Χόφμαν Φόλκερσαμπ, (Hermann Hoffmann Folkesamb) γεννιέται ως περιηγητική λέσχη, η πρώτη ομάδα νέων και αυτό έχει εξέλιξη σε όλη τη Γερμανία. Βασίζεται στις τεκτονικές αρχές του «μύθου» και του «παγανισμού».

Όπως μπορούμε να φανταστούμε, οι μετεξελίξεις όπως, ο προσκοπισμός (scout), το trekking, ο γυμνισμός, αλλά και η χιτλερική νεολαία, η μεταξική νεολαία, οι αετοί του Μουσολίνι, οι άλκιμοι του Παπαδόπουλου κλπ. Νέοι, εύρωστοι, αθλητικοί, ξανθοί, ψηλοί, γαλανομάτες,… μετεξέλιξη… χιτλερική νεολαία. Το πνεύμα συντροφικότητας κυρίαρχο βέβαια, με περιπτώσεις ομοφυλοφιλίας, με κάποιες θεωρίες αρχαίας Ελλάδας περί έρωτος και εραστών κλπ.

Αυτά από τη λαϊκή πλευρά, υπήρχαν όμως και παρόμοιες περιπτώσεις, ρεύματα πού τα ενθάρρυνε η εκκλησία, η θρησκευτική πλευρά, όπως επίσης και η σύσταση ομάδων νέων Εβραίων των Blau – Weis (λευκό και μπλε), που στη συνέχεια εξελίσσεται σε σιωνιστικό κίνημα νεολαίας.

Nα κλείσω εδώ αυτή την παρένθεση και προς αποφυγήν παρεξηγήσεων να τονίσω, πως στα φαινόμενα υπάρχουν πάντα τα θετικά και τα αρνητικά στοιχεία αλλά παραμένει σταθερά η ελεύθερη επιλογή.

Επιστρέφουμε στο θέμα μας, το μεταρρυθμιστικό αυτό κίνημα της νεολαίας είχε ως βασική αρχή την επιστροφή στη φύση, την επαφή με τη φύση, με απλό και διασκεδαστικό τρόπο.

Βλέπουμε τους νέους με κοντά παντελονάκια, τις κοπελιές με κοντές φούστες και απλά πουκάμισα (ας θυμηθούμε οι παλαιότεροι της φουφούλες). Ομαδικές εκδρομές στη φύση, στο δάσος τα Σαββατοκύριακα, ομαδικά παιχνίδια και φυσική άσκηση, και το βράδυ άναμμα φωτιάς, με ψήσιμο φαγητού και τραγούδια με τα όργανα που είχαν μαζί τους. Η ζωή στη φύση ασχέτως καιρικών συνθηκών, η παραμονή την νύχτα στην ύπαιθρο με ευτελή μέσα προστασίας και προσαρμογή στις συνθήκες της φύσης. Κάτι παρόμοιο με τις προσκοπικές κατασκηνώσεις. Χωρίς τις ανέσεις της πόλης και τις στενές οικογενειακές συνήθειες. Η ελαφριά ένδυση είναι ένα βήμα από τον γυμνισμό, το σώμα χωρίς την προστασία ρούχων, «μόνο ο άνθρωπος χρησιμοποιεί ενδύματα, τα ζώα όμως μπορούν και προσαρμόζονται στις καιρικές συνθήκες» αυτή ήταν η θεωρία τους. Βέβαια σήμερα ντύνουμε τα σκυλάκια με κοστούμιαArmani, αλλά αυτό συμβαίνει σήμερα.

Βλέπουμε λοιπόν μία ομάδα νέων που παίζουν και αθλούνται γυμνοί στην ύπαιθρο. Αυτό όχι μόνο για τη νεολαία, υπήρχαν και περιπτώσεις κάποιων λιγότερο νέων, όπως ο κύριος αυτός που ασχολείται με τη γεωργία, στην ύπαιθρο γυμνός, μόνο με τα παπούτσια του και αυτά ως εργαλεία. Αυτό το ρεύμα, η ιδεολογία θα λέγαμε, επικράτησε κατά κάποιο τρόπο και σε ενήλικες και αυτό, λίγο πιο νότια της Γερμανίας στην Ελβετία, κοντά στα σύνορα Ελβετίας με την Ιταλία, στο κρατίδιο (Canton Ticino) μία ιταλόφωνη περιοχή που φυσικά, όσο πιο νότια τόσο οι καιρικές συνθήκες ευνοούν. Εκεί λοιπόν γεννήθηκε μία κοινότητα ονομαζόμενη Monte Verita΄ όπου τα μέλη της κυκλοφορούσαν γυμνά, οι πατέρες των χίπις θα λέγανε, ένας από αυτούς και ο κύριος που προανέφερα.

Συνεχίζοντας την σε βάθος ανάλυση των αρχών του μεταρρυθμιστικού κινήματος, θα παρατηρήσουμε πως αυτό δεν ήταν μόνο θέμα ένδυσης, αλλά εισήγαγε και αλλαγές τρόπου ζωής. Ωστόσο θα δώσω μερικά στοιχεία που έχουν σχέση και με τη μόδα, την «ιστορία της ένδυσης» στο Λονδίνο.

Μια κυρία AnnaMontesius φεμινίστρια προφανώς, άρχισε να σχεδιάζει αλλά και να χρησιμοποιεί η ίδια, φορέματα πολύ πιο άνετα από αυτά που μέχρι εκείνη τη στιγμή συνήθιζαν να φορούν οι γυναίκες. Θυμάστε τους σκληρούς κορσέδες με τα κορδόνια στο μπούστο του γυναικείου σώματος. Όλη αυτή η περίπλοκη κορσετερία με τα δίπλα, τριπλά εσώρουχα και τα ατελείωτα κορδόνια.

Αυτές οι «φυλακές» του γυναικείου σώματος πολλές φορές δημιουργούσαν περιπλοκές στην υγεία των γυναικών, με τη πίεση που δεχόταν ο θώρακας και τα μέλη του σώματος. Συνέβαινε δε συχνά να υπάρχουν πολλές λιποθυμίες στους χώρους δουλειάς.

Οι ευαισθησίες όμως των σχεδιαστών μόδας της εποχής, πιστεύω πως δεν εκπορεύονταν από την κατανόηση του προβλήματος υγείας των γυναικών. Όπως γνωρίζουμε, με τη βιομηχανική επανάσταση, και οι γυναίκες – κυρίως οι γυναίκες, γιατί οι άντρες οι περισσότεροι ήταν μέθυσοι και άνεργοι – ήταν αναγκασμένες να δουλεύουν στις φάμπρικες του Λονδίνου από το χάραμα μέχρι τη νύχτα. Και στη συνέχεια, να μαζεύουν τους άντρες τους από τα ταβερνεία και να κάνουν και τη λάτρα του σπιτιού. Ήταν λοιπόν ανάγκη να καθιερωθεί μια μόδα που να βολεύει περισσότερο τους βιομηχάνους, τα αφεντικά. Έτσι οι γυναίκες να έχουν ελευθερία κίνησης για περισσότερη παραγωγή στα εργοστάσια, κυρίως στην υφαντουργία.

Έτσι λοιπόν βλέπουμε εδώ ένα φόρεμα μιας φεμινίστριας αστής μπουρζουά και πλάι, μία κυρία χαμηλής τάξης με αυτό το άνετο φόρεμα, ρόμπα θα το λέγαμε, χωρίς ζώνες και κορσέδες πάνω της. Το ένδυμα φοριέται γρήγορα και κρατιέται για να μην πέσει, από δυο τιράντες στους ώμους.

Βλέπουμε λοιπόν κάτω αριστερά αυτό το εξοχικό καταφύγιο από ξύλο, με μεγάλο παράθυρο, χαρακτηριστικό κατάλυμα στην εξοχή. Αυτά τα ονόμαζαν καταλύματα «του φωτός και του αέρα». Αυτά τα σπιτάκια στην εξοχή, μικρά πάντα, με ανοιχτές τις πόρτες και τα παράθυρα για να μπαίνει πολύ φως, πάντα σε άμεση επαφή με τη φύση και με ανάλαφρα φορέματα.

Αυτό το κίνημα προέκρινε την ανάγκη εκτός της ζωής στη φύση και τη φυσική, υγιεινή διατροφή. Βιολογικά προϊόντα διατροφής, μια προεισαγωγή στα σημερινά βιολογικά προϊόντα. Αυτά τα προϊόντα βιολογικών καλλιεργειών, πωλούνταν στη Γερμανία από αυτά τα μαγαζιά reformhouse.

Αυτά λοιπόν τα προϊόντα, όπως σήμερα έτσι και τότε, στοίχιζαν πολύ ακριβά. Ακόμα και σήμερα, εάν κάποιο προϊόν στη Γερμανία είναι ακριβό το λένε reformhouse σαν να λέμε “γκουρμεδιά” και όπως είναι φυσικό, προϊόντα αυτού του είδους δεν ήταν για τις τσέπες της εργατικής τάξης.

Βλέπουμε επίσης ένα διαφημιστικό των προϊόντων που πουλιούνταν στα μαγαζιά αυτά. Εκτός βέβαια από τρόφιμα, πουλούσαν και είδη καλλωπισμού με φυσικά συστατικά, ρούχα ελαφριά, προϊόντα για την υγεία και άλλα. Όπως συνηθίζεται, υπάρχουν και περίεργοι τύποι, που παραπαίρνουν στα σοβαρά τις ιδεολογίες, έτσι λοιπόν έχουμε και τύπους σαν τον Gustav Nagel, ο οποίος περιδιάβαινε την Γερμανία, ντυμένος έτσι, μάλλον περνιόταν για νέος μεσσίας, ο οποίος προπαγάνδιζε αυτό το κίνημα ή φράξια αυτού. Κάθε τόσο τον συλλάμβανε η αστυνομία, έμπαινε σε ψυχιατρείο, αλλά σύντομα ήταν έξω καθώς ήταν ακίνδυνος για το κοινωνικό σύνολο.

Ας έλθουμε όμως σε αυτή την περίφημη κοινότητα Μonte Verità στο Tιτσίνο της Ελβετίας. Ένα σανατόριο, μία ιδιωτική κλινική θα λέγαμε, αλλά με χαρακτηριστικά κοινοβίου. Σε αυτό το μέρος, υπήρχαν τρόφιμοι μέλη της κοινότητας που πρέσβευαν την ιδέα αυτού του κινήματος, του μεταρρυθμιστικού κινήματος. Μερικοί οπαδοί βρήκαν αυτή τη βίλα στην εξοχή η οποία έγινε η έδρα τους και την ονόμασαν MonteVerita, δηλαδή σανατόριο «βουνό της αλήθειας».

Σε αυτή τη δομή και στην ανοικτή φύση ζούσαν σε κοινότητα, κάθε λογής κατά φαντασία ασθενείς, οι οποίοι εφάρμοζαν κάθε είδους θεραπείες, παραϊατρικές εναλλακτικές και περίεργες θεραπείες, με τις πέτρες, με το νερό, με ματζούνια, με γιόγκα, με λιβανιστήρια και ότι άλλο. Ουσιαστικά, ζούσαν κοινοβιακά, και βλέπουμε εδώ μία ομάδα τροφίμων, κάτι σαν χίπις, οι οποίοι επιδίδονταν σε ρυθμικούς χορούς, τραγούδια, απαγγελίες και κάθε είδους περίεργες δραστηριότητες.

Σημειωτέων πως η δομή είχε ιδιωτικό χαρακτήρα και για την παραμονή κάποιου εκεί έπρεπε να προηγηθεί προ-κράτηση. Από εκεί πέρασε για κάποια περίοδο και η Ισιδώρα Ντάνκαν η σπουδαία χορεύτρια.

Ποια η σχέση του αντικειμένου μας – Σχολή Βauhaus – με όλα αυτά?

Είδαμε πως το φως, το φυσικό φως, είχε άμεση σχέση με την Αρχιτεκτονική του Μπάουχαους, καθώς επίσης και ορισμένοι πρωταγωνιστές της εμπειρίας Bauhaus – οι οποίοι εξελίχθηκαν σε σπουδαίο κεφάλαιο στο εσωτερικό της δομής – είχαν προέλευση από την εμπειρία αυτών των κοινοβίων. Ένας εξ αυτών ήταν και ο καθηγητής του Μπάουχαους Γιοχάννες Ίττεν (JohannesItten).

Ο Ίττεν ήταν για τη σχολή μία προσωπικότητα κλειδί. Είχε μία περίεργη όψη μοναχού βουδιστή. Όπως είδαμε στο προηγούμενο μέρος, αυτός είχε αναπτύξει και τις δικές του ιδέες και θεωρίες στο πρόγραμμα της σχολής, Θεωρία του χρώματος και της μορφής. Όπως προαναφέρθηκα ήταν και εξαιρετικός ζωγράφος. Βλέπουμε παρακάτω ένα ζωγραφικό του έργο, όπως επίσης και μία συναρμογή πολλαπλών υλικών, γλυπτικό έργο δικό του και αυτό, το οποίο δεν έχει κάποια συγκεκριμένη θεματική, ήταν μια αφαιρετική σπουδή συναρμογής διαφόρων ευαίσθητων υλικών, ως παράδειγμα εφαρμογής στους φοιτητές του.

Στην πρακτική των μαθημάτων που εφάρμοζε ως άσκηση είχε και τη γυμναστική. Την εφάρμοζε σαν χαλάρωση από τη δημιουργική ένταση, αλλά και ως προετοιμασία για την δημιουργική φάση των μαθημάτων του.

Πάνω, βλέπουμε μία φωτογραφία της προετοιμασίας αυτής των σπουδαστών και σπουδαστριών με τις λευκές μπλούζες του εργαστηρίου, έτοιμοι για το μάθημα. Κάτι παρόμοιο θα λέγαμε με αυτό που συνέβαινε στις Ηνωμένες Πολιτείες, που άρχιζαν τα μαθήματα καθημερινά, με την απαγγελία του Εθνικού ύμνου ή αυτό που συμβαίνει και τώρα στα σχολεία, την πρωινή προσευχή στο προαύλιο. Βλέπουμε λοιπόν τους σπουδαστές σε κυκλικό σχηματισμό με τα χέρια ανοιχτά να τραγουδούν, αλλά σε ρυθμό όπως αυτός:

Κράταγαν το ρυθμό σφυρίζοντας.

Παρατηρούμε λοιπόν πώς εκτός από τον ορθολογισμό – που αναφέρθηκα προηγούμενα – εκτός από τη γεωμετρία ως κύρια έκφραση και την αφαιρετική διάσταση της διδακτικής διαδικασίας στη σχολή, υπήρχαν και προτάσεις πνευματικού, μεταφυσικού θα λέγαμε χαρακτήρα, στον τρόπο εκμάθησης. Συμπεριφορών πνευματικής ανάτασης, μυστικιστικού χαρακτήρα, ακόμα και ως τρόπο ζωής.

Σε αντίθεση με την εντύπωση που επικρατεί σήμερα για το κίνημα του Bauhaus, λόγω του ορθολογιστικού χαρακτήρα του – και όχι αδίκως, καθώς η αρχιτεκτονική Bauhaus, είχε αυτόν τον ορθολογισμό – βλέπουμε εν τούτοις, πως υπήρχαν προτάσεις και εμπειρίες διαφορετικού προσανατολισμού και ιδεών, πολλές φορές εξαιρετικού ενδιαφέροντος.

Όπως είναι όμως φυσικό, όλες αυτές οι εμπειρίες έφτασαν στο τέλος τους το 1933, καθώς οι ναζιστές κάθε άλλο παρά ανοιχτοί ήταν σε αυτού του είδους τις προσεγγίσεις. Έτσι λοιπόν έχουμε εισβολές παρακρατικών και μη ομάδων, πιστών του Χίτλερ, έρευνες της χιτλερικής αστυνομίας, καταστροφές εργαστηρίων και υλικών, απαγωγές και ανακρίσεις προσώπων, φυλακίσεις και άλλα. Έτσι ο βίος του Μπαουχάους τελειώνει όχι βέβαια άδοξα.

Η παρουσίαση «Το φαινόμενο Bauhaus» με το Μέρος ΙΙ, β συνεχίζεται στο επόμενο…

* Χρήστος Σκαλκώτος – γλύπτης,
Επίκουρος Καθηγητής της ΑΣΚΤ Ιωαννίνων
(http://arts.uoi.gr/web/our_team/skalkotos-christos/)

Δείτε ακόμα...