Νίκος Ξυλούρης: Όταν, πριν 41 χρόνια, «έφυγε», χωρίς να φύγει στιγμή…

Νίκος Ξυλούρης

Νίκος Ξυλούρης: Όταν, πριν 41 χρόνια, «έφυγε», χωρίς να φύγει στιγμή…

Τα χαράματα της Παρασκευής 8 του Φλεβάρη του 1980 έφυγε από κοντά μας. Το ίδιο βράδυ οι ειδήσεις επαναλάμβαναν το τραγικό αυτό συμβάν. Και το κρύο βράδυ της Παρασκευής, έγινε ακόμη πιο κρύο από την είδηση…

«Ο Νίκος Ξυλούρης σήμερα τα ξημερώματα έχασε τη μάχη με την επάρατη νόσο…»

Πρώτο θέμα στα δυο, τότε, κανάλια ήταν το αιφνίδιο φευγιό του «Αρχάγγελου της Κρήτης», του ανθρώπου που έβαλε τη λύρα σε κάθε σπίτι, που έκανε το κρητικό τραγούδι οικείο και στον πιο δύσκολο ακροατή. Μια από τις σπουδαιότερες φωνές της σύγχρονης Ελλάδας, ένας καλλιτέχνης που το όνομά του ξέφυγε από τα στενά όρια της Κρήτης και συνδέθηκε με την έννοια του αγώνα και της επανάστασης.

Την άλλη μέρα, Σάββατο, είχαμε σχολείο. Ήταν τα χρόνια που και τα Σάββατα πηγαίναμε στο σχολείο.

Όπως είπαν στις ειδήσεις, η κηδεία του θα γινόταν από το Α΄ Νεκροταφείο. Θα πήγαινα. Δε με ένοιαζε μια μέρα χαμένη από μάθημα, αρκεί να αποχαιρετούσα τον Ψαρονίκο….

Εκείνη η νύχτα δεν ήθελε να ξημερώσει. Προσπαθούσε μέσα στη βουβαμάρα της να χωνέψει το κακό που τη βρήκε. Κι έβρεχε με ένα ψιλόβροχο που έμοιαζε με κλάμα…

Όσοι τον γνώριζαν από κοντά, δε μπορούσαν να πιστέψουν αυτό που έγινε… Κι ας έγινε…

Μα να πιάσουμε το νήμα από την αρχή

Νίκος Ξυλούρης

Ο Νίκος Ξυλούρης γεννήθηκε στις 7 Ιουλίου 1936 στα Ανώγεια, από οικογένεια με μουσική παράδοση και πολλούς λυράρηδες. Η γέννηση του γιου μετά τις τρεις θυγατέρες έφερε φως και αρσενική περηφάνεια στη φτωχή οικογένεια του Γιώργη Ξυλούρη (του πατέρα του Ψαρονίκου) και της Ελευθερίας Ξυλούρη. Μέρες ολόκληρες ήτανε στημένες οι τάβλες στ’ Ανώγεια, όλο το χωριό γλεντούσε μερόνυχτα κι οι μπαλωθιές στον αέρα δεν είχανε τελειωμό… Έτσι γλεντά και χαίρεται η Κρήτη τα μεγάλα γεγονότα.

Από τα πέντε αδέλφια του, οι δυο είναι ο Αντώνης Ξυλούρης ή Ψαραντώνης και ο Γιάννης Ξυλούρης ή Ψαρογιάννης.

Στα πέντε του χρόνια, γνωρίζει τη βαρβαρότητα και τη θηριωδία, όταν οι Γερμανοί έκαψαν το χωριό του. Ξεριζώθηκε από τον τόπο του μαζί με τους υπόλοιπους κατοίκους, οι οποίοι μεταφέρθηκαν σε χωριό της επαρχίας Μυλοποτάμου, όπου παρέμειναν μέχρι και την απελευθέρωση της Κρήτης.

Σαν μαθητής, άντεξε μόνο μέχρι την τρίτη δημοτικού. Τα γράμματα δεν του άρεσαν και προτιμούσε να βόσκει τ’ αρνιά και τις αίγες και να καμώνεται τον λυράρη.

Μια μέρα βλέπει έναν συγγενή του να παίζει λύρα κι από τότε του καρφώνεται η ιδέα να μάθει αυτό το όργανο. Οι αντιρρήσεις του πατέρα του κάμπτονται από τον δάσκαλό του, Μενέλαο Δραμουντάνη, που αναγνώρισε από νωρίς το ταλέντο του. Έτσι, σε ηλικία μόλις 10 ετών, αποκτά την πρώτη του λύρα, σταματά το σχολείο στην Γ’ Δημοτικού και μετά από ενάμιση χρόνο μαθητείας δίπλα στον λυράρη Λεωνίδα Κλάδο, ξεκινά να βγάλει το ψωμί του παίζοντας σε γάμους, βαφτίσια και γιορτές, σ’ όλη την Κρήτη.

Τα όνειρα του Νίκου παίρνουν σάρκα και οστά. Το τραγούδι γίνεται από εκείνη τη στιγμή ο σκοπός της ζωής του. Κανείς πια δεν μπορεί να τον εμποδίσει. Αλλά ούτε και ο ίδιος θα μπορούσε να φανταστεί πως με το τραγούδι του θα έφερνε μια μέρα μηνύματα αγάπης και λευτεριάς και θα ξεσήκωνε ολόκληρη την Ελλάδα.

Στα 17 με όπλα τη λύρα και τη φωνή του, ζητά την ευχή της μάνας του, χαιρετά τα αγρίμια και τον Ψηλορείτη και κατεβαίνει στο Ηράκλειο. Εκεί πιάνει δουλειά στο κέντρο “Κάστρο” και με τα λεφτά που παίρνει πληρώνει ίσα-ίσα την κάμαρα που είχε νοικιάσει. Ο Ξυλούρης την περίοδο αυτή είχε να αντιμετωπίσει τη μουσική εκείνης της εποχής (ευρωπαϊκά βαλς, ταγκό κ.λ.π), καθώς επίσης και τους μεγάλους λυράρηδες που δεν τον έβλεπαν με καλό μάτι. Τα οικονομικά του δεν πήγαιναν καλά, οι καλοί φίλοι όμως που είχε αποκτήσει στο Ηράκλειο τον βοηθούν οργανώνοντας γλέντια.

Νίκος Ξυλούρης

Όπως λέει αργότερα σε αφηγήσεις του, εκεί τα πράγματα αρχικά είναι πολύ δύσκολα:

“…Εις τα ορεινά χωριά της Κρήτης δεν ημπορούσε να εισχωρήσει αυτό που εισχώρησε στις πόλεις… Εκεί χόρευαν ταγκά, βάλσα, ρούμπες, σάμπες και είμαστε υποχρεωμένοι να τα μάθουμε αυτά τα τραγούδια, να τα παίζουμε στα πανηγύρια και στους γάμους, για να μπορούμε να ζήσουμε και μεις, να βγάλουμε τα έξοδά μας και να τους κάνουμε σιγά-σιγά ν’ αλλάξουνε και ν’ αγαπήσουνε την Κρητική μουσική…”

Και κάπου εκεί, έρχεται και ο έρωτας, με τη μορφή της Ουρανίας.

Ο έρωτας και η ταξική διαφορά

Σε μια αποκριάτικη γιορτή ο Νίκος Ξυλούρης βλέπει την Ουρανία Μελαμπιανάκη, γόνο αριστοκρατικής οικογενείας και την ερωτεύεται. Για ένα χρόνο της κάνει καντάδα κάθε βράδυ κάτω από το παράθυρό της, χωρίς στην πραγματικότητα να έχουν μιλήσει ποτέ.

Το μόνο που μπορούσε να κάνει η Ουρανία για να δείξει την ανταπόκριση της στα επίμονα βλέμματα του Νίκου ήταν να χορεύει ασταμάτητα υπό τους ήχους της λύρας του. Αν και η νεαρή κοπέλα γοητεύτηκε από τον Ξυλούρη, ανάμεσα τους υπήρχε ένα μεγάλο εμπόδιο. Το επάγγελμα του λυράρη τότε ήταν υποτιμημένο και τα κέρδη ελάχιστα. Ο Ξυλούρης ήταν φτωχός και η κοπέλα από ευκατάστατη οικογένεια. Το χάσμα φαινόταν αγεφύρωτο, αλλά ο Ξυλούρης δεν το έβαλε κάτω. Επί δύο χρόνια πολιορκούσε την Ουρανία με το μοναδικό μέσο που είχε. Την καντάδα.

Νίκος Ξυλούρης

Αν και ο νεαρός εκφραζόταν καλύτερα με μαντινάδες, όταν συνάντησε τυχαία στο δρόμο την κοπέλα, της εξομολογήθηκε τον έρωτά του. Η ανταπόκριση της κοπέλας ήταν άμεση, αλλά το πρόβλημα που τους χώριζε, παρέμενε άλυτο. Τότε ο νεαρός λυράρης αποφάσισε να ακολουθήσει μια συνήθη για την εποχή τακτική. Να την «κλέψει». Η Ουρανία άφησε ένα γράμμα στους δικούς της για να μην ανησυχούν και στις 21 Μάιου του 1958 έφυγε με τον αγαπημένο της. Η Ουρανία θυμάται μέχρι σήμερα την ημερομηνία εκείνη, καθώς την επόμενη μέρα το «παράνομο» ζευγάρι παντρεύτηκε στην ιδιαίτερη πατρίδα του Ξυλούρη, στα Ανώγεια.

Ο γάμος έγινε με δυσκολία, καθώς ακόμα και ο παπάς σεβόμενος τα αυστηρά ήθη της εποχής, δεν ήθελε στην αρχή να ευλογήσει τον «παράνομο» γάμο. Οι δύο νέοι με την πράξη τους δεν είχαν προσβάλει μόνο την οικογένεια της Ουρανίας, αλλά και ολόκληρη την τοπική κοινωνία του Βενεράτου.

Ο έρωτας όμως του ζευγαριού ήταν τόσο δυνατός, ώστε μετά από λίγο καιρό πείστηκαν ακόμα και οι πιο δύσπιστοι. Ο πατέρας της Ουρανίας υπέγραψε τα χαρτιά του γάμου, δίνοντας επίσημα τη συγκατάθεσή του. Παρότι υπέγραψε, συνέχισε να μη μιλάει στην κόρη του και χρειάστηκαν αρκετά χρόνια για να αποκατασταθεί η σχέση τους…

Μαζί θα αποκτήσουν δύο παιδιά, τον Γιώργη που γεννήθηκε το 1960 και τη Ρηνιώ, το 1966.

Έξι μήνες μετά, στις 21 Νοεμβρίου, ο Νίκος Ξυλούρης μπαίνει στο στούντιο για να πραγματοποιήσει τις δυο πρώτες ηχογραφήσεις του στη δισκογραφία. Στην «μυθιστορηματική βιογραφία» του Νίκου Ξυλούρη «Με τη χορδή της λύρας», ο Χρήστος Χαραλάμπους, περιγράφει ανάγλυφα εκείνες τις στιγμές:

Το μεράκι του Νίκου, η αγάπη του και οι έγνοιες του για τη μουσική και τα τραγούδια των πατέρων και των παππούδων του ήρθε η ώρα που έπρεπε να πάρουνε μια πρώτη, πιο επίσημη αναγνώριση. Ύστερα από πολλές ταλαιπωρίες κι αγωνίες, με τη βοήθεια κάποιων ανθρώπων που ‘χανε πέραση στους κατάλληλους κύκλους, ο Ξυλούρης άρχισε να βλέπει τους κόπους του να παίρνουνε την αμοιβή που τους άξιζε.

Είχε γυρίσει ένα βράδυ στο σπίτι, βρήκε την Ουρανία να κάθεται και να διαβάζει ένα βιβλίο που το ’χε συχνά για συντροφιά. Η βροχή έπεφτε χοντρή απόξω, οι σταγόνες κτυπούσανε με μανία στο πεζούλι, ύστερα στο παράθυρο, δύσκολα μπορούσες να ξεχωρίσεις περπάτημα διαβάτη στο δρόμο. Σαν είδε την πόρτα ν’ ανοίγει και να μπαίνει ο άντρας της, άφηκε το βιβλίο, έβαλε ένα χαρτί για σημάδι, σηκώθηκε να τον καλωσορίσει. Απόψε ξεχώριζε κάτι αλλιώτικο στη ματιά του, σαν κάτι ευχάριστο να ‘χε ακούσει που του φερε διάθεση, μα ωστόσο δεν είπε τίποτε. Απ’ τη μεριά του ο Νίκος χαμογελούσε, μα πάλι οι κουβέντες του ήταν ίδιες σαν κάθε φορά. Δεν άντεχε η Ουρανία σε τούτη την αλλαγή, αναρωτιούνταν για την τόση χαρά που διάβαζε στο πρόσωπο του άντρα της, μα που ο ίδιος δεν έλεγε να τη φανερώσει. Την άφηκε λίγη ώρα ο Νίκος να βασανίζει το νου της, να βρει το ευχάριστο, εκείνη δε το ‘βρισκε, στο τέλος αποφάσισε να μιλήσει.

Νίκος Ξυλούρης

– Τη «Μαυροφόρα» τηνε γνωρίζεις, την έκαμε σα να τη ρωτούσε. Ε, το λοιπόν σου λέω, για να χαρείς και συ, πως τούτο το τραγούδι θα το βγάλουμε γρήγορα σε δίσκο. Θυμάσαι την κουβέντα που λέγαμε…. Το λοιπόν θαρρώ πως τα καταφέραμε! Μου το ‘κανε δηλαδή σίγουρο ο φίλος μας πως θα βοηθήσει να βγάλουμε το δίσκο.

Το μουστάκι του Νίκου ανασηκώθηκε χαρούμενο καθώς αφηγούνταν το πώς και το πότε για το τραγούδι του, το πρόσωπο της Ουρανίας ολάκερο ένας ήλιος, μαρτυρούσε και τη δική της χαρά για το προχώρημα τούτο του άντρα της. Έγειρε την κεφαλή του ο Νίκος, έμεινε να την κοιτάζει ευχαριστημένος κι ένιωθε τη χαρά του διπλή. Μια για το τραγούδι του που θα έβγαινε σε δίσκο, αλλά περισσότερο γιατί έβλεπε τη γυναίκα του γελαστή και χαρούμενη. Ευτυχισμένοι κι οι δυο τους γι’ αυτή την εξέλιξη, αποφασίσανε, έστω και μέσα στο κρύο, μια που η βροχή είχε πάψει, να βγούνε να περπατήσουνε κάτω στο μόλο, να πάρουνε τον αέρα τους…”

Ο Νιόβρης ήταν στα μέσα του κι ο Νίκος με την Ουρανία κατεβήκανε στην Αθήνα για να γίνει πραγματικότητα εκείνο που καιρό πάσκιζε να πετύχει ο Ξυλούρης. Βγήκε σε δίσκο η «Μαυροφόρα» και καθώς δεν υπήρχαν χρήματα για να πληρωθεί τραγουδίστρια, έκανε το σεγόντο η Ουρανία. Άλλωστε πόσες φορές δεν είχαν τραγουδήσει οι δυο τους αυτό και πολλά άλλα τραγούδια που σκάρωνε ο Νίκος. Στο τραγούδι δόθηκε ο τίτλος «Κρητικοπούλα μου» και στην πίσω πλευρά του δίσκου γράφτηκε το τραγούδι «Δεν κλαίνε οι δυνατές καρδιές». Κι εδώ του ‘κανε σεγόντο η Ουρανία. Δυο τραγούδια του Νίκου που για μήνες ολάκερους τα σιγοτραγουδούσε στο σπίτι με τη γυναίκα του και, τώρα που βγαίνανε σε δίσκο, η ικανοποίηση του Κρητικού ήτανε απερίγραπτη για τούτο το πρώτο πάτημα στο δρόμο που θα τον έβγαζε στην πραγματοποίηση του σκοπού που ‘χε τάξει. Όσο για την πλερωμή τη δική του; Επήρε κι αυτός μερικά φράγκα μόνο. Αυτό όμως δεν τον ένοιαζε. Ήθελε πιότερο απ’ όλα ν’ ακουστεί η μουσική και τα τραγούδια της Κρήτης, να τ’ αγαπήσει ο κόσμος, και τα χρήματα που θα έβγαζε αυτός τα ‘χε σε δεύτερη μοίρα.

Αρέσανε τα τραγούδια στον κόσμο, ο δίσκος πουλήθηκε μ’ ευκολία, δικαιώθηκε και κείνος ο φίλος που βοήθησε να προχωρήσει ο Νίκος…”.

Εδώ το τραγούδι Κρητικοπούλα μου

Και το τραγούδι από την άλλη πλευρά του δίσκου, Δεν κλαίνε οι δυνατές καρδιές

Γι’ αυτό το δίσκο πήρε ως αμοιβή 150 δραχμές! Ο δίσκος γνωρίζει επιτυχία και η εταιρία του τον βοηθάει να κάνει κι άλλους, βγάζοντάς τον από τις δύσκολες μέρες.

Πριν ακόμα γίνει γνωστός στο Πανελλήνιο, μάζευε ένα ένα τα ριζίτικα, τα μουσικά ακούσματα για την ψυχή του. 1964 και κυκλοφορεί τα 3 ριζίτικα σε σαρανταπεντάρια στην Fidelity ο Ψαρονίκος. Στο παρακάτω τραγούδι μαζί με το “Ο Διγενής ψυχομαχεί” και το “Τρώτε και πίνετε άρχοντες”, η φωνή του Νίκου έχει μια ακατέργαστη κρητική λάμψη αφού δεν έχει πάρει ακόμα το “έντεχνο” σχήμα που σε μεγάλο ποσοστό της το έδωσαν οι μουσικές οδηγίες του Μαρκόπουλου, λίγο αργότερα.

Το 1964, Ο αϊτός σε α΄ εκτέλεση

Ο Διγενής ψυχομαχεί

Τρώτε και πίνετε άρχοντες

Το 1966 το κράτος επιλέγει και στέλνει τον Νίκο Ξυλούρη σ’ ένα διαγωνισμό δημοτικής μουσικής στο Σαν Ρέμο της Ιταλίας. Εκεί, ανάμεσα σε δεκάδες συγκροτήματα απ’ όλο τον κόσμο, παίρνει το πρώτο βραβείο για την ερμηνεία του στο συρτάκι που έπαιξε με τη λύρα. Ο διάσημος για την Κρήτη λυράρης, με πολύ κόπο και προσπάθεια, ανοίγει τα φτερά του και γίνεται γνωστός σ’ όλη την Ελλάδα.

Το 1967 ανοίγει στο Ηράκλειο, το πρώτο Κρητικό κέντρο, o “Ερωτόκριτος”. Τα πράγματα πλέον έχουν γίνει αισθητά καλύτερα γι’αυτόν. Το Φλεβάρη του 1969 ηχογραφεί την “Ανυφαντού”, ένα τραγούδι που κυριολεκτικά “σπάει τα ταμεία” μέσα στην παραδοσιακή δισκογραφία της εποχής.

Η Ανυφαντού

Τον Απρίλιο του 1969 ο Νίκος Ξυλούρης κάνει την πρώτη δοκιμαστική εμφάνισή του στην Αθήνα, στο κέντρο «Κονάκι». Ο κόσμος τον αποθεώνει. Το Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου αποφασίζει να εγκατασταθεί στην πρωτεύουσα. Ένα από εκείνα τα βράδια, επισκέπτεται το μαγαζί ο σκηνοθέτης και ποιητής Ερρίκος Θαλασσινός. Γνωρίζονται και γίνονται αχώριστοι φίλοι. Αυτός μιλάει στον μουσικοσυνθέτη Γιάννη Μαρκόπουλο για το Νίκο Ξυλούρη, με τον οποίο συνεργάζονται για πρώτη φορά στο «Χρονικό».

Ο δίσκος αυτός του Γιάννη Μαρκόπουλου είναι ένα μουσικό ιστόρημα που περιγράφει με μοναδικό τρόπο επιλεγμένες στιγμές της Ελληνικής ιστορίας από π.Χ. μέχρι το 1946.

Γράφτηκε το 1969, την περίοδο της Χούντας και όπως ήταν φυσικό, λογοκρίθηκε. Στην επανέκδοσή του σε CD συμπληρώθηκαν και τα τραγούδια που είχαν αφαιρεθεί στην αρχική LP έκδοση. Θεωρείται σταθμός στην εργογραφία του συνθέτη, γιατί σηματοδοτεί την αρχή της συνεργασίας του με τον Νίκο Ξυλούρη.

Το “Χρονικό” πραγματικά συντάραξε τον κόσμο τότε τόσο με τη μουσική του όσο και με τους ρωμαλέους και αλληγορικούς στίχους του. Έδωσε δύναμη στους φοιτητές και γενικότερα στους νέους ανθρώπους, να αγωνιστούν ενάντια στη δικτατορία. Στιχουργός ήτανε ο γνωστός κριτικός του θεάτρου Κώστας Γεωργουσόπουλος που υπέγραφε με το ψευδώνυμο Κ.Χ. Μύρης, για ευνόητους λόγους.

Εκτός από τον αξεπέραστο Ξυλούρη, στο δίσκο τραγουδάει και η Μαρία Δημητριάδη, αλλά και ο ίδιος ο συνθέτης. Εκτός από τα κλασικά όργανα, ο συνθέτης χρησιμοποιεί Κρητική λύρα, Ηπειρώτικα κλαρίνα και Αιγαιοπελαγίτικο σαντούρι.

Πίσω από το «Χρονικό», την αναφορά, δηλαδή, σε συγκεκριμένες στιγμές και εποχές της ελληνικής ιστορίας, σε μια δεύτερη ανάγνωση αναδύονται μηνύματα τα οποία λειτούργησαν συνθηματικά και ανατρεπτικά στο ακροατήριο της εποχής της επταετίας.

Ίσως η μεγάλη απήχηση που είχε το έργο να οφείλεται και σε αυτόν τον παράγοντα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι στίχοι από το τραγούδι “π.Χ. (ο γίγαντας)” που αναφέρονται στο μύθο του Προμηθέα αλλά μπορούν να ερμηνευτούν και διαφορετικά: “γεμίσανε τα φυσερά λυτρωτικό αγέρα / κατέβηκεν ο γίγαντας μ’ ένα δαδί στο χέρι / έριξε φώτα στις σπηλιές…” και παρακάτω “πρωί πρωί τον πιάσανε τον γίγαντα και πάνε…”. Όμοια το τραγούδι 1940 και οι στίχοι “Πόσα χρόνια δίσεκτα μέσα σε μιαν ώρα / βάσταξες αδάκρυτη Μάνα Παναγιά / Πόσα βόλια σπείρανε, γιε μου, σε μιαν ώρα / και σε μαρμαρώσανε στην ξερολιθιά…” “…μέρα αναστάσιμη κι ο λαός θα παίζει / τα πολλά τραγούδια του για την λευτεριά”.

Εδώ όλος ο δίσκος To Χρονικό του Γιάννη Μαρκόπουλου

Εδώ Ο Γίγαντας

Κι εδώ Πόσα χρόνια δίσεχτα, μέσα σε μιαν ώρα

Κάποια ξημερώματα σε μακρύ τραπέζι

θά ‘ρθουν να καθίσουνε μάνες και παιδιά.

Μέρα αναστάσιμη κι ο λαός θα παίζει

τα πολλά τραγούδια του για τη λευτεριά.

Έξι μήνες αργότερα κυκλοφορεί ο δίσκος–αναφορά στα «Ριζίτικα» της Κρήτης, για τον οποίο βραβεύεται από τη Γαλλική Ακαδημία Σαρλ Κρος.

Όλο το άλμπουμ εδώ

Πότε θα κάνει ξαστεριά, ένα ριζίτικο από τα πιο ξακουστά. Ποιος δεν το έχει τραγουδήσει; Περιγράφει τον άσβεστο πόθο για λευτεριά.

Αγρίμια Κι Αγριμάκια Μου

Τον Μάιο του 1971 ξεκινούν κοινές εμφανίσεις στη μπουάτ “Λήδρα” στην Πλάκα. Μέσα στην καρδιά της δικτατορίας, η φωνή του Ξυλούρη, είτε λέει τα τραγούδια του Μαρκόπουλου, είτε παραδοσιακά τραγούδια της Κρήτης, γίνεται σημαία αντίστασης. “Πότε θα κάνει ξαστεριά”, “Αγρίμια κι αγριμάκια μου…”

Ακολουθούν δύο ακόμα κύκλοι τραγουδιών του Γιάννη Μαρκόπουλου, η “Ιθαγένεια” (1972), όλο το άλμπουμ εδώ.

Κι εδώ το τραγούδι Γεννήθηκα

Και το Διάλειμμα (1972). Από το άλμπουμ αυτό θα ακούσουμε το Πού πας;

Οι οχτροί

και το άλμπουμ “Ο Στρατής Θαλασσινός ανάμεσα στους Αγάπανθους” (1973)

Το 1972 ξεκινά η συνεργασία του Νίκου Ξυλούρη με τον Σταύρο Ξαρχάκο. Αυτή η συνεργασία εγκαινιάζεται με το δίσκο Διόνυσε καλοκαίρι μας.

Όλο το άλμπουμ εδώ

Αυτόν τον Κόσμο τον Καλό, σε στίχους Βασίλη Ανδρεόπουλου

Το 1973 συνεργάζεται με τον Χριστόδουλο Χάλαρη στο άλμπουμ «Ο τροπικός της Παρθένου».

Πάνω στ’ αργυρό σκαμνί, σε στίχους Γιάννη Κακουλίδη

Το καλοκαίρι του 1973 παρουσιάζεται στην Αθήνα η παράσταση-σταθμός, Το Μεγάλο μας Τσίρκο, του Ιάκωβου Καμπανέλη, σε μουσική του Σταύρου Ξαρχάκου, με πρωταγωνιστές τους Καρέζη, Καζάκο, Παπαγιαννόπουλο και μια πλειάδα εξαίρετων ηθοποιών. Ο Νίκος Ξυλούρης δίνει τον καλύτερο εαυτό του και τα ταμεία δεν προλαβαίνουν να κόβουν εισιτήρια. Όλο το έργο.

Εδώ ο Μπροστάρης

Σπάνια ζωντανή ηχογράφηση με Ψαρονίκο & Ψαρογιάννη σε παρέα στα Ανώγεια (1973)

Το 1973 επίσης έχουμε και το άλμπουμ Περήφανη ράτσα, εδώ.

Σαν έρθουνε, μάνα, οι φίλοι μου (ριζίτικο)

Το 1974, πάλι με το Χριστόδουλο Χάλαρη, συνεργάζεται στο άλμπουμ Ακολουθία https://www.youtube.com/watch?v=Bs0CtITl-xY

Του θάνατου παράγγειλα, σε στίχους Γιάννη Κακουλίδη. Ερμηνεύει μαζί με τον Χρύσανθο

Τον ίδιο χρόνο κάνει ένα προσωπικό του άλμπουμ, τη ΣΥΛΛΟΓΗ, με ενορχήστρωση Ξαρχάκου, το οποίο στη μια πλευρά περιλαμβάνει σε δεύτερη εκτέλεση κάποια τραγούδια από παλαιότερες συνεργασίες τους και μια διασκευή του «Ερωτόκριτου». Στη δεύτερη πλευρά, ο συνθέτης παρουσιάζει καινούργια κομμάτια, γραμμένα για τη φωνή του Ξυλούρη, σε στίχους κυρίως του Νίκου Γκάτσου. Όλα είναι ένα κι ένα, υπέροχα και πασίγνωστα. Συμμετέχει επίσης κι ένα τραγούδι σε μουσική Χριστόδουλου Χάλαρη.

Ακούμε εδώ το Ράβε Ξήλωνε, Στίχοι: Βασίλης ΑνδρεόπουλοςΜουσική: Σταύρος Ξαρχάκος

Η κόρη του πασά, Στίχοι: Νίκος ΓκάτσοςΜουσική: Σταύρος Ξαρχάκος

Το 1975 συμμετέχει στο άλμπουμ Παραστάσεις. Κυκλοφόρησε τον Δεκέμβρη και περιλαμβάνει ορισμένα από τα τραγούδια που έγραψε ο Χρήστος Λεοντής για θεατρικές παραστάσεις, αλλά και εργασίες του συνθέτη βασισμένες σε Έλληνες ποιητές. Τραγουδούν οι Μανώλης Μητσιάς, Νίκος Ξυλούρης, Τάνια Τσανακλίδου, Γιώργος Μεράντζας.

Ο ήλιος εβασίλεψε. Οι στίχοι είναι από τα “Απομνημονεύματα” του Μακρυγιάννη.

Και ο Θούριος του Ρήγα, σε στίχους του Ρήγα Φεραίου

Την ίδια χρονιά συμμετέχει στο δίσκο του Γιάννη Μαρκόπουλου, ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΑ.

Εδώ ερμηνεύει το Ζαβαρακατρανέμια, σε στίχους του συνθέτη.

Το 1975 ο Χρήστος Λεοντής μελοποιεί το Καπνισμένο Τσουκάλι, έργο που έγραψε ο Γιάννης Ρίτσος το 1948, στο ΣτρατόπεδοΣυγκέντρωσης Πολιτικών Κρατουμένων στο Κοντοπούλι της Λήμνου.

Αυτά τα κόκκινα σημάδια, Νίκος Ξυλούρης & Γιάννης Ρίτσος

Κι όχι να πείτε

Το 1976 συμμετέχει με την Άλκηστη Πρωτοψάλτη στο έργο του Ηλία Ανδρεόπουλου Κύκλος Σεφέρη. Εδώ όλο το έργο.

Κι αν ο αγέρας φυσά

Τρία κόκκινα περιστέρια

1976 και το μεγάλο όνειρο του Νίκου Ξυλούρη γίνεται πραγματικότητα. Για πρώτη φορά κυκλοφορεί στο βινύλιο ως «αυτόνομο» έργο ο «Ερωτόκριτος» του Βιτσέντζου Κορνάρου, το θρυλικό ποίημα του Κρητικού ποιητή. Επιλέγονται τα καλύτερα μέρη αυτού του αριστουργήματος και ο Χριστόδουλος Χάλαρης αναλαμβάνει να τα ενορχηστρώσει, παραδίδοντας ένα πραγματικά μνημειώδες έργο στον ελληνικό πολιτισμό. Μαζί με τον Ξυλούρη, τα πάθη και τους καημούς του Ερωτόκριτου και της Αρετούσας τραγουδά η Τάνια Τσανακλίδου.Ο «Ερωτόκριτος» είναι η ιστορία δυο νέων, του Ερωτόκριτου και της Αρετούσας, η αγάπη των οποίων αποδείχτηκε πιο δυνατή από κάθε είδους αντιξοότητες, που συνάντησε στον δρόμο της λόγω της διαφορετικής κοινωνικής καταγωγής τους. Κι αν ακόμη παραμένουν υπό συζήτηση τρία σοβαρά φιλολογικά ζητήματα, το θέμα της ταυτότητας του ποιητή, η χρονολόγηση του έργου και το αρχικό του πρότυπο, η διαχρονική αγάπη του λαού μας το έχει καταστήσει ένα από τα δημοφιλέστερα λαϊκά αναγνώσματα. Μάλιστα, ο θρύλος λέει ότι εξακολουθούν μέχρι σήμερα να υπάρχουν γέροντες στον Ψηλορείτη, οι οποίοι το απαγγέλλουν ολόκληρο από μνήμης.

Ερωτόκριτος (αποχαιρετισμός)

Η συμφωνία της Γιάλτας και της πικρής αγάπης. Άλμπουμ του 1976 που πραγματεύεται στιχουργικά τη μοιρασιά του κόσμου από τις μεγάλες δυνάμεις κατά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο.Πρόκειται για ένα δίσκο σχετικά άγνωστο στο ευρύ κοινό με πολιτικό χαρακτήρα και περιέχει κάποια τραγούδια δυναμίτες με τον Νίκο Ξυλούρη να κραδαίνει τη σπάθα της Ρωμιοσύνης κόντρα στους ξένους τρανούς που επιβουλεύονται την Πατρίδα μας μέχρι σήμερα. Μηνύματα αφύπνισης διαχρονικά και πιο επίκαιρα από ποτέ για ένα λαό που χρόνια τώρα βούλιαξε στη λήθη.

Σε μουσική Σταύρου Ξαρχάκου και στίχους Νίκου Γκάτσου, Βαγγέλη Γκούφα, Γιώργου Σκούρτη, Παύλου Μάτεση, Ματθαίου Μουντέ. Ερμηνεύουν και η Δήμητρα Γαλάνη και ο Σταύρος Παράβας.

Πουλημένοι

Μπροστά πηγαίνει ο λαός

Το 1977 Οι ελεύθεροι πολιορκημένοι, «σε μορφή λαικής λειτουργίας για τραγουδιστές, αφηγήτρια, μικτή χορωδία και ορχήστρα» όπως το αναφέρει ο ίδιος ο Γιάννης Μαρκόπουλος. Αφηγήτρια η Ειρήνη Παπά, τραγουδιστές ο Νίκος Ξυλούρης (στην τελευταία, όπως αποδείχτηκε, συνεργασία τους), ο Λ. Χαλκιάς και ο Η. Κλωναρίδης. Σπουδαία και η συμμετοχή της Χορωδίας Πρέβεζας. Δίσκος ορόσημο για τη μελοποιημένη ποίηση, δύσκολος και απαιτητικός, που χρειάζεται πολλαπλές ακροάσεις, όμως ο υπομονετικός ακροατής έχει να κερδίσει πολλά και αν μη τι άλλο να αισθανθεί περήφανος για κομμάτια όπως Άκρα του τάφου, Μητέρα μεγαλόψυχη, και Πειρασμός που προσωπικά το θεωρώ την κορυφαία στιγμή στο ελληνικό τραγούδι, αν δεχτούμε την κορύφωση ως τέλειας ισορροπία στίχου, σύνθεσης, ερμηνείας (Ξυλούρης) και ενορχήστρωσης.

Εδώ ο Πειρασμός

Έστησ’ ο έρωτας χορό με τον ξανθόν Απρίλη

κι η φύσις ηύρε την καλή και τη γλυκιά της ώρα

και μες τη σκιά, που φούντωσε και κλεί δροσιές και μόσχους,

ανάκουστος κηλαηδισμός και λιποθυμισμένος.

Κάπου εδώ χρωστώ μια ακόμη προσωπική εμπειρία. Ήταν Νοέμβρης του 1977, μετά την επέτειο του Πολυτεχνείου και ψάχναμε μια μπουάτ, ένα κέντρο, τέλος πάντων, να κάνουμε την εκδήλωση του σχολείου μας. Περιπλανιόμαστε ένα απόγευμα ολόκληρο στα μαγαζιά της Πλάκας, μπαινοβγαίναμε και εισπράτταμε τη μια απογοήτευση πάνω στην άλλη. Η τελευταία μας ελπίδα ήταν η μπουάτ που τραγουδούσε, ο Νίκος Ξυλούρης. Τραγουδούσε στο ΘΕΜΕΛΙΟ. Μπαίνουμε μέσα και αρχίσαμε να συζητούμε με τον υπεύθυνο του καταστήματος. Είχε ήδη αρχίσει να πλησιάζει μια ακόμη απογοήτευση, μέχρι που εμφανίστηκε αυτός! Ρώτησε με τη χαρακτηριστική του φωνή, «τι θέλουν τα παιδιά». Του εξηγήσαμε πως θέλαμε να κάνουμε μια εκδήλωση σε μια ημερομηνία κοντά στα Χριστούγεννα. Καθίσαμε σε ένα τραπέζι, άναψε τσιγάρο και με το χαμόγελο που σε σκλάβωνε μας είπε το πολυπόθητο «ναι»! Όλα τα άλλα κύλησαν πολύ γρήγορα. Όλα!

Η εκδήλωση έγινε, η επιτυχία ήταν τεράστια και όλοι συμμαθητές και καθηγητές, έφυγαν ευχαριστημένοι.

Και μετά; Μετά νέα χρονιά, 1978 και Σάλπισμα. Μουσική Λουκά Θάνου που μελοποίησε ποιήματα των Βάρναλη, Καρυωτάκη, Αλεξάνδρου και Θάνου. Εδώ όλο.

Κι εδώ Το Άγαλμα της Ελευθερίας

Την ίδια χρονιά βγάζει ΤΑ ΞΥΛΟΥΡΕΪΚΑ, που είναι όλες δικές του συνθέσεις.

Το ξηροστεριανό νερό

Την ίδια χρονιά βγαίνουν και Τα αντιπολεμικάσε μουσική ΛίνουΚόκκοτου και στίχους Δημήτρη Χριστοδούλου. Όλο εδώ. https://www.youtube.com/watch?v=G8xlvvWRrZU

Γεννήθηκα σε μια στιγμή

Η χρονιά κλείνει με ένα άλμπουμ με τίτλο 14 χρυσές επιτυχίες.

Και μετά;

Το 1979 είναι μια δύσκολη χρονιά για τον Νίκο Ξυλούρη. Αν και η καριέρα του βρίσκεται στο απόγειό της, ο ίδιος υποφέρει από έντονους πόνους στο κεφάλι και στο θώρακα. Ταξιδεύει στη Νέα Υόρκη και εισάγεται για εξετάσεις στο Memorial Hospital, όπου διαπιστώνεται ότι πάσχει από καρκίνο. Έπειτα από πολλαπλές εγχειρήσεις επιστρέφει στο σπίτι ενός φίλου του στο Πόρτο Ράφτη και προσπαθεί να νικήσει την επάρατο νόσο.

Την Τετάρτη, 6 Φεβρουαρίου του 1980, μπαίνει στο Αντικαρκινικό Νοσοκομείο Πειραιώς για νέες εξετάσεις. Την επόμενη μέρα, όμως, η κατάσταση της υγείας του επιδεινώνεται και το βράδυ της Πέμπτης πέφτει σε κώμα. Οι γιατροί κάνουν υπεράνθρωπες προσπάθειες για να τον κρατήσουν στη ζωή, αλλά όλα είναι μάταια.

Είχε ήδη αποφασίσει να φύγει…

Νίκος Ξυλούρης

Κι εγώ είχα αποφασίσει να τον αποχαιρετήσω. Πήρα το δρόμο για το Α΄ Νεκροταφείο της Αθήνας. Αδύνατον να πλησιάσει κάποιος. Προσπάθησα και τα κατάφερα! Έφτασα εκεί που ήταν οι δικοί του άνθρωποι. Η οικογένειά του.

Ο ουρανός έριχνε ένα ψιλόβροχο, σαν το μικρό δάκρυ. Μόλις τελείωσε η εξόδιος, πήραν τον Ψαρονίκο στην πλάτη τους και τραγουδούσαμε όλοι «Πότε θα κάνει ξαστεριά…». Και Έβαλε ο Θεός σημάδι παλικάρι στα Σφακιά

και ο πατέρας του στον Άδη άκουσε μια τουφεκιά…

Τα μάτια έτρεχαν, βρέθηκα κάποια στιγμή να κρατώ το φέρετρο, μέσα σε ένα απίστευτο χαμό.

Με το θάνατό του, δεν έπαψε να παίζει τη λύρα του για την Κρήτη, για τον έρωτά του την Ουρανία, για τις ιδέες του. Έπαψε να παίζει τη λύρα του για την ίδια τη Ζωή, για τα χαμόγελα του λαού, που ο Νίκος ήταν παιδί του, μέχρι το τέλος.

Ήταν εκεί στο Πολυτεχνείο και τραγούδησε, για να εμψυχώσει τον αγώνα του λαού μας. Παρών στα δύσκολα.

Τρία από τα πιο αγαπημένα μου τραγούδια, που δυσκολεύτηκα να βρω.

Η Μπαλάντα του κυρ-Μέντιου, του Κώστα Βάρναλη, σε μουσική του Λουκά Θάνου.

Ήτανε Μια Φορά, του Κώστα Φέρρη, σε μουσική Σταύρου Ξαρχάκου

Να κλείσω με κάτι από το ΜΕΓΑΛΟ ΜΑΣ ΤΣΙΡΚΟ. Φίλοι κι Αδέλφια, στίχοι Ιάκωβου Καμπανέλη, μουσική Σταύρου Ξαρχάκου.

Ο Νίκος Ξυλούρης δεν μπορεί να κλειστεί σε ένα αφιέρωμα. Άνθρωποι σαν αυτόν ψηλώνουν το μπόι των ανθρώπων. Κι ένα αφιέρωμα έχει σκοπό να κρατά ζωντανή τη μνήμη. Ελπίζω να τα κατάφερα.

Σύνταξη – Επιμέλεια: Γιάννης Αγγέλου

Πηγές: www.rizospastis.gr, rethemnos.gr, www.ogdoo.gr, www.enimerotiko.gr, archive.patris.gr, http://www.musicheaven.gr, www.sansimera.gr,

Ετικέτες: ,

Δείτε ακόμα...