1986
Πυρηνική καταστροφή στο Τσερνομπίλ της Σοβιετικής Ένωσης (Ουκρανία):
Κατά τη διάρκεια προγραμματισμένης άσκησης, ο αντιδραστήρας νούμερο 4 του εργοστασίου πυρηνικής ενέργειας του Τσερνομπίλ αντιμετωπίζει μια διακύμανση ηλεκτρικού ρεύματος που έχει ως αποτέλεσμα σειρά εκρήξεων ατμού και την καταστροφή τμήματος του καλύμματος του αντιδραστήρα.
Τριάντα ένα άτομα πέθαναν απευθείας από τη μόλυνση.
29 από ακατάστατη δηλητηρίαση και 2 από την έκρηξη. Το ραδιενεργό νέφος μεταφέρθηκε πάνω από τις περιοχές της Δυτικής Σοβιετικής Ένωσης και την Ευρώπη μολύνοντάς τες.
Πάνω από 135.000 άνθρωποι απομακρύνθηκαν άμεσα από το Πριπιάτ και τις γύρω περιοχές, ενώ δημιουργήθηκε απαγορευμένη ζώνη 30 χιλιομέτρων γύρω από το εργοστάσιο.
Το επόμενο διάστημα, πάνω από 350.400 άνθρωποι απομακρύνθηκαν από τις ζώνες υψηλής συγκέντρωσης ραδιενεργών σωματιδίων.
Ώρες μετά την έκρηξη, στήνεται ένας γιγαντιαίος μηχανισμός για το σβήσιμο της πυρκαγιάς και την κάλυψη του αντιδραστήρα.
Από γη και αέρα, με οχήματα, ρομπότ και ελικόπτερα, πέφτουν χιλιάδες τόνοι τσιμέντου, άμμου και υλικών για την απορρόφηση των ραδιενεργών σωματιδίων, με αποτέλεσμα η φωτιά να σβήσει εντελώς στις 18.35
H σειρά -αναφέρεται στην έκρηξη που σημειώθηκε στις 26 Απρίλη 1986, στον πυρηνικό αντιδραστήρα 4 του σταθμού παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στο Τσέρνομπιλ της βόρειας Ουκρανίας, κοντά στην πόλη Πριπιάτ.
Παρότι η πολυδιαφημισμένη αυτή αμερικανο-βρετανική παραγωγή κατορθώνει να εξάψει το ενδιαφέρον του θεατή αποκτώντας απροσδόκητη απήχηση, ούτε μοναδική είναι, ούτε πρωτότυπη. Πρόκειται για μια πιο «έξυπνη» και καλύτερα επεξεργασμένη προσπάθεια να καταπολεμηθεί η κομμουνιστική ιδεολογία μέσα από τον αντισοβιετισμό.
Η σειρά του ΗΒΟ, «Chernobyl», έχει δεχτεί -ακόμη και από αστούς δημοσιογράφους σκληρή κριτική για τις ιστορικές ανακρίβειες που περιέχει, μέσα από ένα κυριολεκτικά «ξαναγράψιμο» της ιστορίας. Και μάλιστα με τον τρόπο που οι Άγγλοι -παλιοί μάστορες του είδους, παίζουν κυριολεκτικά στα δάχτυλα: διάχυτος (και συχνά χυδαίος) αντικομουνισμός πίσω από την “παραδοσιακή” αριστουργηματική σκηνοθεσία και έμφαση στη λεπτομέρεια -θυμηθείτε και το “Foyle’s War”»…
Ο σοσιαλισμός ευθύνεται ή η παραβίασή του;
Η σειρά επιλέγει να δώσει έμφαση σε προβληματικές καταστάσεις που αναδεικνύονται στην πλοκή. Όπως η απόσπαση ηγετικών στελεχών του Κόμματος και του σοβιετικού κράτους από το λαό, γραφειοκρατία, καριερισμός, καθώς και σοβαρά προβλήματα που αφορούν την καθυστέρηση στην τεχνολογική ανανέωση, οι ελλείψεις υγειονομικού υλικού, προστατευτικών μέσων και άλλα. Ηταν αυτά υπαρκτά πραγματικά φαινόμενα, ανεξάρτητα από τον τόνο της υπερβολής ή όχι με τον οποίο δίνονται στη σειρά; Σαφώς και ήταν.
Τι παραλείπουν όμως να μας πουν οι συντελεστές της σειράς; Οτι όλα αυτά καταγράφονται σε μια περίοδο που η διαδικασία υποχώρησης της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, η διαδικασία παλινόρθωσης των καπιταλιστικών σχέσεων έχει περάσει στην τελική φάση της. Είναι η εποχή της «Περεστρόικα», η εποχή που η αντεπανάσταση έγινε επίσημη κρατική πολιτική στο ΚΚΣΕ και την ΕΣΣΔ. Σε 5 χρόνια από το ατύχημα δεν θα υπάρχει ΕΣΣΔ, ως αποτέλεσμα αντεπαναστατικών γεγονότων που αποτέλεσαν κορύφωση μιας μακρόχρονης πορείας παραβιάσεων και εκφυλισμού, με βασικό στοιχείο τους την εισαγωγή στην οικονομία, στις πολιτικές και κοινωνικές σχέσεις, αρχών, αξιών και μεθόδων που δεν είχαν σχέση με το σοσιαλισμό, αλλά με την αγορά και τον καπιταλισμό. Οι κοινωνικές δυνάμεις που επιδίωξαν και πέτυχαν την ανατροπή ήταν πανταχού παρούσες και είχαν πάρει κεφάλι. Είναι προσφιλής μέθοδος στα αντικομμουνιστικά επιτελεία να φορτώνονται στη σοσιαλιστική οικοδόμηση και στη σοσιαλιστική εξουσία στοιχεία και φαινόμενα ξένα που χαρακτήρισαν την περίοδο υποχώρησης και παραβιάσεων.
Υπερβολές και διαστρεβλώσεις
Πέρα όμως από αυτό, που είναι το κύριο και το βασικό, η σειρά διαπνέεται από εμπαθείς ανιστόρητες υπερβολές και διαστρεβλώσεις. Αναφέρουμε χαρακτηριστικά:
- Η σειρά αναφέρεται σε 93.000 νεκρούς και συγκρίνει το ατύχημα με τις πυρηνικές βόμβες στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι. Αναμφισβήτητα το πυρηνικό ατύχημα στο Τσέρνομπιλ ήταν ένα εξαιρετικά σοβαρό γεγονός. Οι συνέπειές του στο περιβάλλον, στην υγεία, στην ψυχολογία και γενικότερα στη βιολογική και κοινωνική ζωή χιλιάδων κατοίκων σε μια εκτεταμένη γεωγραφικά περιοχή της ΕΣΣΔ ήταν βαρύτατες, όπως σημαντικές ήταν και οι επιπτώσεις στην αγροτική παραγωγή και κυρίως στην ψυχική υγεία χιλιάδων ανθρώπων σε περιοχές πολύ μακρύτερα από τα σύνορα της σοβιετικής επικράτειας[1] που προκλήθηκαν από την πυρηνική καταστροφή. Από αυτή την αλήθεια, όμως, έως τον ισχυρισμό της σειράς ότι οι νεκροί μπορεί να έφτασαν και τους 93.000, υπάρχει μεγάλη απόσταση.
Σύμφωνα με στοιχεία ερευνών του ΟΗΕ, οι καταμετρημένοι νεκροί του Τσέρνομπιλ, όλοι πυροσβέστες και εργαζόμενοι του εργοστασίου άμεσα εκτεθειμένοι στη ραδιενέργεια, ήταν 30 τις πρώτες 100 μέρες και 14 τα επόμενα 10 χρόνια[2]. Στη χειρότερη περίπτωση, σύμφωνα με μελέτες πάλι του ΟΗΕ, 3.000 – 4.000 ακόμη άνθρωποι θα ζήσουν λιγότερο από το αναμενόμενο εξαιτίας της έκθεσής τους στη ραδιενέργεια.
Οπως τονίζει η UNSCEAR, η επιστημονική επιτροπή του ΟΗΕ, «υπάρχει τάση η αύξηση της συχνότητας περιστατικών καρκίνου να αποδίδεται στο ατύχημα του Τσέρνομπιλ, αλλά πρέπει να σημειωθεί ότι η άνοδος είχε παρατηρηθεί ήδη πριν από το ατύχημα στις πληγείσες περιοχές»[3]. Πράγματι, λίγο πριν και προπαντός μετά την ανατροπή του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ, παρατηρείται μια συνεχιζόμενη έως τις μέρες μας μείωση του μέσου όρου ζωής, που οφείλεται στη ραγδαία επιδείνωση του βιοτικού επιπέδου των λαϊκών στρωμάτων, μαζί και στην υποβάθμιση του συστήματος Υγείας, παράγοντες που δεν σχετίζονται μόνο ή κυρίως με το Τσέρνομπιλ και που δεν φαίνεται να παίρνονται υπόψη από τους δημιουργούς της σειράς και τις πηγές τους.
Ένα αντίστοιχο ατύχημα σε καπιταλιστικό έδαφος την ίδια χρονική περίοδο, και με το δεδομένο εκείνα τα χρόνια επίπεδο επιστημονικής και τεχνολογικής ανάπτυξης σε θέματα ασφάλειας των βιομηχανικών πυρηνικών εγκαταστάσεων, θα είχε πολλαπλάσιες επιπτώσεις. Σήμερα, βέβαια, «μετά το ατύχημα στο Τσέρνομπιλ» και τη μελέτη των παραγόντων που το προκάλεσαν, «η ασφάλεια των πυρηνικών αντιδραστήρων ισχύος έχει διεθνώς ενισχυθεί πολύ σημαντικά»[4].
Αυτό όμως που ξεπερνά κάθε μέτρο αυθαιρεσίας στην τηλεοπτική σειρά «Τσέρνομπιλ» είναι η σύγκριση που υφέρπει σε ορισμένες σκηνές ανάμεσα σε ένα πυρηνικό ατύχημα, όπως του Τσέρνομπιλ, και σε ένα συνειδητό έγκλημα, σαν αυτό που διέπραξαν οι ΗΠΑ ρίχνοντας το 1945 ατομικές βόμβες τεράστιας ισχύος στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι και σπέρνοντας το θάνατο σε περισσότερους από 200.000 ανθρώπους.
- Ανακριβής, στην καλύτερη περίπτωση, είναι ο ισχυρισμός ότι η σοβιετική ηγεσία απέκρυπτε για μέρες την αλήθεια σχετικά με την έκταση και τις δυσμενείς επιπτώσεις του ατυχήματος από τους εκτεθειμένους στη ραδιενέργεια πολίτες, καθυστερώντας εγκληματικά να πάρει μέτρα για την προστασία τους. Ακόμη και οι αστικές περιγραφές είναι υποχρεωμένες να αναγνωρίσουν την εντυπωσιακή ταχύτητα με την οποία αντέδρασε το κράτος, φροντίζοντας «μέσα στην επόμενη μέρα να μετακινηθούν 50.000 άνθρωποι και 280.000 μέχρι το τέλος του έτους».[5]
Για να τεκμηριώσει την άποψη της συνειδητής υποβάθμισης του ατυχήματος, η σειρά υποστηρίζει ότι το σοβιετικό κράτος ανέθεσε τη διαχείριση της υπόθεσης σε έναν «ασήμαντο» και παραγκωνισμένο κρατικό παράγοντα, όπως (αυτο)παρουσιάζεται στην ταινία, τον Μπορίς Στσέρμπινα. Ποιος όμως ήταν ο Στσέρμπινα; Αντιπρόεδρος του Υπουργικού Συμβουλίου, ενώ πρότερα υπήρξε υπουργός Ενέργειας. Αλήθεια, πόσους ακόμη τίτλους θα έπρεπε να διαθέτει ο Στσέρμπινα για να θεωρηθεί «έμπιστος»; Ως μη «αρεστός» και «παραγκωνισμένος», ο Στσέρμπινα παρουσιάζεται ως η εξαίρεση του έντιμου, υπεύθυνου και ηθικού…
- Για να ερεθιστεί το θυμικό, να ταυτιστεί η εικόνα του σοβιετικού κράτους με το κράτος – καταπιεστή, η σειρά επιστρατεύει τη μέθοδο της υποβολής. Παρουσιάζει αναγκαίες και αποφασιστικές ενέργειες που έγιναν για την αντιμετώπιση της έκθεσης σε ραδιενέργεια ως ένδειξη βιαιότητας του σοβιετικού κράτους. Χαρακτηριστικές είναι οι εμβόλιμες μελοδραματικές ιστορίες, που εμφανίζουν τις απόλυτα ενδεδειγμένες και λογικές κινήσεις του σοβιετικού κράτους ως απόδειξη της βαναυσότητάς του. Η απομάκρυνση, για παράδειγμα, μιας ηλικιωμένης αγρότισσας από τον τόπο της παρά τη θέλησή της, αν και είναι επιβεβλημένη, παρουσιάζεται ως βίαιος ξεριζωμός των γερόντων. Στο ίδιο μήκος κύματος, η θανάτωση των κατοικίδιων της περιοχής, πιθανών φορέων ραδιενεργού μόλυνσης, εμφανίζεται ως δόλια εξόντωση ανυπεράσπιστων – μετά την αποχώρηση των ιδιοκτητών τους – ζώων.
Μια τόσο εμπαθής σε τελευταία ανάλυση αντιμετώπιση του κομμουνισμού δεν θα μπορούσε παρά να ξεπέσει ακόμη και στη γελοιότητα. Ενδεικτική είναι η εικόνα των δήθεν «ανύποπτων» και «ευκολόπιστων» Σοβιετικών πολιτών, που απολαμβάνουν αμέριμνα τα ωραία χρώματα της πυρηνικής έκρηξης και αγκαλιάζονται τρυφερά σαν να βλέπουν ηλιοβασίλεμα! Αλλο παράδειγμα είναι η σκηνή με τον βετεράνο κομμουνιστή που, χτυπώντας το μπαστούνι του, δηλώνει εμφατικά πως η πίστη στη σοσιαλιστική εξουσία αποτελεί λενινιστική παρακαταθήκη, προφανώς για να υπογραμμιστεί ότι η «τυφλή υπακοή» δεν αποτελεί κάποιου είδους παρέκκλιση από την κομμουνιστική θεωρία και την εφαρμογή της. Αντίθετα, είναι εγγενές στοιχείο του «ολοκληρωτικού» χαρακτήρα της. Θυμηδία προκαλεί και η βία κατά του «άμοιρου» επικεφαλής της επιστημονικής ομάδας αντιμετώπισης του ατυχήματος, Λεγκάσοφ, από τον πρότερο «κακό» Στσέρμπινα, όταν, αγνοώντας ακόμη την τραγικότητα του θέματος, ταυτιζόταν με την επίσημη γραμμή και τις καθιερωμένες κομματικές συμπεριφορές. Ως ατράνταχτη απόδειξη για τον αυταρχισμό του «απολυταρχικού» κομμουνιστικού καθεστώτος και την τρομοκρατία που δέχονταν οι πολίτες του, οι δημιουργοί της σειράς βάζουν τον Στσέρμπινα να απειλεί τον Λεγκάσοφ πως θα τον πετάξει από το ελικόπτερο, αν δεν του εξηγήσει τη λειτουργία ενός πυρηνικού αντιδραστήρα!
Και η αλήθεια που δεν κρύβεται…
Αυτό που όμως δεν μπορεί να κρύψει η σειρά – άλλο αν προσπαθεί να το διαστρεβλώσει – είναι το γεγονός ότι στη Σοβιετική Ενωση, ακόμα και στις συνθήκες του 1986, ακόμα και λίγο πριν την τελευταία φάση της αντεπανάστασης, το αίσθημα της αυτοθυσίας, της αυταπάρνησης, της προσφοράς, η λήψη μέτρων χωρίς να υπολογίζεται το κόστος, η κινητοποίηση λαϊκών δυνάμεων είναι αυτά που κατάφεραν την επιτυχή τελικά αντιμετώπιση του ατυχήματος. Αυτές οι αρετές ήταν κληρονομιά μιας κοινωνίας και μιας εξουσίας στην οποία ο εργαζόμενος άνθρωπος βρισκόταν στο επίκεντρο. Η ικανότητα του κράτους να κινητοποιεί έγκαιρα, οργανωμένα και αποτελεσματικά εκατοντάδες επιστήμονες, πυροσβέστες, εργάτες, ανθρακωρύχους και να συγκεντρώνει σε ελάχιστο χρόνο όλα τα διαθέσιμα μέσα, ακόμη και το σύνολο του υγροποιημένου αζώτου της αχανούς χώρας – καταστάσεις ασύλληπτες στον καπιταλισμό – μόνο με την οργάνωση και τις υποδομές που είχε δημιουργήσει ο κεντρικός επιστημονικός σχεδιασμός μπορούν να εξηγηθούν.
Δεν μπορεί ακόμα να αποσιωπήσει πως το σοβιετικό κράτος δεν λογάριασε το κόστος για να σώσει όσο γίνεται περισσότερες ανθρώπινες ζωές, σε κραυγαλέα αντίθεση με τον καπιταλισμό, που τις βάζει στο ζύγι με το χρήμα, με αποτέλεσμα να είναι αυτές πάντα οι χαμένες.
Η υπεροχή του σοσιαλιστικού συστήματος, του οποίου οι παλιότερες κατακτήσεις στη φάση της αποδόμησής του δεν είχαν ολοσχερώς ακυρωθεί, εκδηλώνεται λοιπόν ακόμη και εκεί που η σειρά προσπαθεί να αποδείξει το αντίθετο.
Το μεγαλύτερο όμως ερώτημα που παραμένει, είναι γιατί 30 περίπου χρόνια μετά την ανατροπή του σοσιαλισμού τα ιδεολογικά επιτελεία του καπιταλισμού εξακολουθούν ακόμη να ασχολούνται με αυτό το «αποτυχημένο», το «ξοφλημένο» κοινωνικό σύστημα; Μήπως το φάντασμα του κομμουνισμού εξακολουθεί να πλανιέται πάνω από τον πλανήτη; Μήπως η σειρά προσπαθεί να απαντήσει στην πλειονότητα των νέων της Αμερικής, που δηλώνουν ότι προτιμούν το σοσιαλισμό από τον καπιταλισμό; «Εντάξει παιδιά. Ας είστε με τον σοσιαλισμό. Προς θεού όμως μακριά από τον μόνο επικίνδυνο, τον αληθινό αντίπαλο στο σύστημα της εκμετάλλευσης, τον σοσιαλισμό – κομμουνισμό».
Παραπομπές:
- Εφημερίδα «Η Καθημερινή» ένθετο «Τέχνες και Γράμματα», Κυριακή 23 Ιούνη 2019, Αφιέρωμα Chernobyl.
- Ο.π.
- UNSCEAR 1998, UNSCEAR 2000, Chernobyl Ten Years On. NEA OECD (1995)
- Πόρισμα Ομάδας Εργασίας του ΤΕΕ/ΤΚΜ όπως εγκρίθηκε με την απόφαση Α155/Σ11/14.04.2009 της Διοικούσας Επιτροπής
- Εφημερίδα «Η Καθημερινή», Κυριακή 23 Ιούνη 2019, ένθετο «Τέχνες και Γράμματα», Αφιέρωμα Chernobyl σελ. 5.
[Με πληροφορίες από |> Ε. Μ.]
|> ΣΣ <|
- Αρχικά, δημιουργήθηκε ζώνη εκκένωσης 10 χιλιομέτρων, η οποία στην πορεία επεκτάθηκε στα 30 χιλιόμετρα, περιλαμβάνοντας το Τσερνόμπιλ και το Πριπιάτ. Με τις μετέπειτα προσπάθειες εκατοντάδων χιλιάδων Σοβιετικών, εργατών και στρατιωτών (όπου δούλευαν 1 – 1,5 λεπτό ο καθένας, ώστε να ελαχιστοποιείται η έκθεσή τους στη ραδιενέργεια) η περιοχή καθαρίστηκε και ο κατεστραμμένος αντιδραστήρας ασφαλίστηκε μέσα σε τσιμεντένια σαρκοφάγο, διαδικασία που ολοκληρώθηκε τον Δεκέμβρη του 1986. Το 2017 κατασκευάστηκε νέα μεταλλική σαρκοφάγος πάνω από την παλιά, για να αντιμετωπιστούν φθορές της λόγω των καιρικών συνθηκών.
- Μόνο άλλο ένα πυρηνικό ατύχημα σε σταθμό παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας συγκρίνεται με αυτό του Τσερνόμπιλ και χαρακτηρίστηκε επίσης με τον μέγιστο βαθμό σοβαρότητας από τη Διεθνή Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας (επίπεδο 7). Πρόκειται για το δυστύχημα στη Φουκουσίμα της Ιαπωνίας τον Μάρτη του 2011, όπου επίσης υπήρξε τήξη του πυρήνα, εκρηκτική καταστροφή του περιβλήματος, διασπορά μεγάλων ποσοτήτων ραδιενεργών στοιχείων μέσω του ανέμου, αλλά και μέσω των υπόγειων υδάτων (συνεχίζεται ακόμη), καθώς και εκκένωση περιοχής 20 – 30 χιλιομέτρων γύρω από τον πυρηνικό σταθμό.
- Η έρευνα της Διεθνούς Συμβουλευτικής Ομάδας Πυρηνικής Ασφάλειας (INSAG) το 1986 κατέδειξε ως αιτία του ατυχήματος την αστάθεια των αντιδραστήρων RBMK σε πολύ συγκεκριμένες συνθήκες, τις λαθεμένες ενέργειες των χειριστών του αντιδραστήρα και τη χονδροειδή καταπάτηση από μέρους τους των κανόνων ασφαλείας. Σημειώνεται ότι οι αντιδραστήρες της Φουκουσίμα είχαν άλλη σχεδίαση και δεν παρουσίαζαν αυτήν την αστάθεια, αλλά και πάλι συνέβη δυστύχημα. Και μάλιστα οι υπόλοιποι αντιδραστήρες του εργοστασίου του Τσερνόμπιλ συνέχισαν να λειτουργούν για χρόνια χωρίς πρόβλημα. Ο σταθμός διέκοψε συνολικά τη λειτουργία του το 2000, ενώ δέκα αντιδραστήρες RBMK συνεχίζουν να προσφέρουν ενέργεια στο ηλεκτρικό δίκτυο μέχρι σήμερα.
- Ανεξάρτητα από τις εκδοχές που θα παρουσιάσει η Ρωσία με τη δική της μίνι σειρά για το Τσερνόμπιλ που ήδη ετοιμάζεται (φημολογείται ότι θα βάζει ζήτημα εμπλοκής πράκτορα της CIA) και παρά το γεγονός πως και κάποια άλλα γεγονότα συνέβησαν στην ΕΣΣΔ την περίοδο 1986 – 1989 που γεννούν ερωτήματα (βύθιση του πλοίου «Ναύαρχος Νακίμοφ» στη Μαύρη Θάλασσα στις 31 Αυγούστου του 1986 μετά από σύγκρουση με άλλο σοβιετικό πλοίο, με εκατοντάδες νεκρούς, απώλεια το 1988 του διαστημικού σκάφους «Φόβος-1» προς τον ομώνυμο δορυφόρο του Αρη λόγω λάθους εντολής από το κέντρο ελέγχου και του «Φόβος-2» το 1989 λόγω βλάβης του υπολογιστή μόλις έφτασε στον προορισμό του) δεν μπορούμε να αποσπαστούμε από το γεγονός ότι το ατύχημα συνέβη σε μια περίοδο που η σοσιαλιστική οικοδόμηση είχε μπει στην τελική πορεία ανατροπής της.
- Το «Αθηνόραμα» στις 25-7 με «κριτικό πνεύμα» και τίτλο «Γιατί δεν πρέπει να χάσεις το “Chernobyl”» έγραφε: Δεν έχει να κάνει με το ότι μιλάμε για μία από τις πιο ολοκληρωμένες τηλεοπτικές σειρές που προβλήθηκαν ποτέ, γεγονός που δικαιολογεί απόλυτα τις διθυραμβικές κριτικές, τις υψηλές του βαθμολογίες και τις δεκαεννιά συνολικά υποψηφιότητες για βραβείο Emmy.
- Τα πέντε αυτά επεισόδια γνωστοποίησαν στο ευρύ κοινό μια αλήθεια που δεν είναι εύκολο να διαχειριστεί ο ανθρώπινος νους –τα τελευταία λεπτά της σειράς στα οποία πλάνα από τα πραγματικά γεγονότα έκαναν την εμφάνισή τους στην οθόνη σου ήταν μια γροθιά στο στομάχι που δύσκολα μπορείς να ξεχάσεις. Τότε, τα νέα (όχι όμως απαραίτητα και η αλήθεια) σχετικά με την καταστροφική έκρηξη στον Πυρηνικό Σταθμό Παραγωγής Ενέργειας του Τσέρνομπιλ της Σοβιετικής Ένωσης στις 26 Απριλίου 1986 ταξίδεψαν γρήγορα και γέμισαν όλη την Ευρώπη με πανικό και τα σπίτια με κουτιά γάλα εβαπορέ.
- (και συνεχίζει)… Τι θα γινόταν όμως σήμερα, αν το ατύχημα αυτό γινόταν στην εποχή της άμεσης και αφιλτράριστης πληροφόρησης που μας παρέχει το διαδίκτυο; «Αφού συνέβη μία φορά, μπορεί να συμβεί και δεύτερη», μπορεί να σκεφτεί κάθε απαισιόδοξος (ή και ρεαλιστής) νους, και αυτή η «ακτινογραφία» χαρακτήρων και αντιδράσεων στην οποία εύστοχα επικεντρώθηκε το «Chernobyl» μπορεί να ζωντανέψει μπροστά στα μάτια σου. Έχουμε άραγε σήμερα, 33+ χρόνια αργότερα, τα μέσα και τη σοφία να κρίνουμε ποιο είναι το σωστό και ποιο το λάθος, ποια είναι η αλήθεια και ποιο το ψέμα, ή μήπως σε μια αντίστοιχη περίπτωση θα είμαστε πιο τυφλοί από ποτέ;
Η εικονική πραγματικότητα ΗΒΟ-Τσέρνομπιλ:
ύβρη κατά της κοινής νοημοσύνης
Ο Ουκρανός δημοσιογράφος Andriy Manchuk (Андрей Манчук), δημοσίευσε ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο (10.06.2019) στο http://liva.com.ua/ σχετικά με τη γνωστή πολυδιαφημισμένη σειρά (αμερικανο-βρετανικής παραγωγής) «Chernobyl»
Ο Μάντσουκ, μιλάει από πρώτο χέρι: ο ίδιος έζησε παιδί τα γεγονότα, την ίδια στιγμή ο πατέρας του ήταν εθελοντής αντιμετώπισης της κατάστασης (ΣΣ |> επιστάτης μιας ομάδας μεταλλωρύχων, δήλωσε εθελοντής στη διαχείριση των συνεπειών του ατυχήματος για διάνοιξη ενός τούνελ με στόχο να ψυχρανθεί ο αντιδραστήρας) και ταυτόχρονα φιλοξενεί μάλλον τεκμηριωμένες απόψεις, όπως της υποδιευθύντριας του Εθνικού Μουσείου Τσέρνομπιλ, που συνεργάστηκε με τους συντελεστές της σειράς. Από το ίδιο το κείμενο φαίνεται καθαρά πως δεν είναι κομμουνιστής ούτε και «φαν» της Σοβιετικής Ένωσης (υπήρξε πάντως στέλεχος της Боротба, μιας οργάνωσης «λίγο απ’ όλα» που δραστηριοποιήθηκε από το 2011 και μετά εναντίον της Ρωσίας του Πούτιν και των φασιστών της Ουκρανίας). Θα αρκούσε για την πολιτική του ταυτότητα και μόνο αυτό που γράφει -προς το τέλος για τον “Bernie” Sanders: αυτή η γενιά του 2000 δε βλέπει προοπτική στις βαλτωμένες δομές του καπιταλισμού και ενεργά στηρίζει σοσιαλιστικές ιδέες, ψηφίζοντας τον ηλικιωμένο γερουσιαστή και τους νέους πολιτικούς της αριστερής πτέρυγας των δημοκρατικών (sic!) -συμπληρώνοντας «πολλοί από αυτούς δεν ικανοποιούνται ούτε από αυτό και συνεχίζουν να ριζοσπαστικοποιούνται». Οι «ετικέτες» του, στο συγκεκριμένο άρθρο (tags) -με ότι αυτό σημαίνει, είναι οικολογία, ΜΜΕ, κινηματογράφος, ιμπεριαλισμός, βιβλία, φιλελευθερισμός, εκπαίδευση, μνήμη, πεζογραφία, επανεξέταση (;;), πρώην ΕΣΣΔ, Ουκρανία, βίντεο.
Το αμερικανικό κανάλι ΗΒΟ (ΣΣ |> υπάρχει συγχώνευση δύο μεγάλων εταιρειών ΜΜΕ της Warner_Media και του Comcast, όπου το HBO και ο Sky είναι μόνο τα μικρά τους τμήματα) πρόσφατα πρόβαλε το “Τσέρνομπιλ”, μια σειρά που έχει αναφερθεί ως “η πιο επιτυχημένη τηλεοπτική σειρά της ιστορίας”, σύμφωνα με τους χρήστες της δημοφιλούς ιστοσελίδας κριτικών IMDB. Παγκοσμίου φήμης celebrities, όπως ο άρχοντας των θρίλερ, Στίβεν Κινγκ, μιλούν με ενθουσιασμό για το πρόγραμμα, όπως και πολιτικές κοινότητες και main stream και μιντιακές πλατφόρμες σε όλο τον κόσμο. Το μεγαλύτερο κανάλι της Ουκρανίας, 1+1, ήδη έχει ανακοινώσει πως θα προβάλει το «Τσέρνομπιλ» κι εδώ, φτάνοντας έτσι σε εκατομμύρια τηλεθεατές που συνήθως δεν ενδιαφέρονται για τέτοια προγράμματα.
Αυτό το σόου όμως έγινε αμέσως επίκεντρο έντονων αντιπαραθέσεων, σε μεγάλο βαθμό γιατί οι δημιουργοί του προσφέρουν στους θεατές τη δική τους, έντονα μυθοποιημένη εκδοχή της πυρηνικής καταστροφής του Τσέρνομπιλ. Σταδιακά επιβάλλουν τη γνώμη τους για το όχι και τόσο μακρινό σοβιετικό παρελθόν στους θεατές, που εύκολα μπορεί να αντικαταστήσει την πραγματικότητα της όψιμης σοβιετικής εποχής στη δημόσια αντίληψη. Δεν αφορά θέματα πυρηνικής φυσικής, αλλά τις κοινωνικοπολιτικές διαστάσεις της καταστροφής του Τσέρνομπιλ, μέσω των οποίων προσπαθούν να σκιαγραφήσουν την πραγματικότητα του αναπτυγμένου σοσιαλισμού στα τέλη της δεκαετίας του ’80. Κι αυτή η καλλιτεχνική πραγματικότητα που δημιούργησε μια ομάδα Αμερικανών και Βρετανών σκηνοθετών, μπορεί να ριζώσει στην κοινωνία μας ως αδιαμφισβήτητη ιστορική αλήθεια.
Δεν μπόρεσα να αποφύγω να δω το «Τσέρνομπιλ», ξεκινώντας από το γεγονός πως το θέμα είναι βαθιά προσωπικό για μένα και την οικογένειά μου. Τον Απρίλη του 1986 ζούσαμε απέναντι από την έδρα της τοπικής Πυροσβεστικής Υπηρεσίας του Κιέβου, απ’ όπου πυροσβέστες, υπό της διοίκηση του λοχαγού Λεονίντ Τελιάτνικοφ, πήγαν στο φλεγόμενο πυρηνικό αντιδραστήρα. Σήμερα, αυτό το κτήριο φιλοξενεί το Εθνικό Μουσείο Τσέρνομπιλ, αλλά πριν 33 χρόνια ακούγαμε αυτή τη λέξη για πρώτη φορά, καθώς φήμες για μια κατάσταση πυρηνικής έκτακτης ανάγκης διαδίδονταν αστραπιαία στο Ποντόλ, μια γειτονιά του Κιέβου. Οι άνθρωποι ασφάλιζαν τα παράθυρά τους, έπλεναν τα χέρια τους με μαγειρική σόδα, σήκωναν τα φαρμακεία και κουτσομπόλευαν μεταξύ τους για την απειλή της αόρατης ακτινοβολίας.
Μια βδομάδα μετά, στις 3 Μάη, επηρεαστήκαμε άμεσα από όσα έγιναν στο Τσέρνομπιλ. Εκείνη τη μέρα, ο πατέρας μου, επιστάτης μιας ομάδας μεταλλωρύχων, δήλωσε εθελοντής στη διαχείριση των συνεπειών του ατυχήματος, μαζί με μια ομάδα εργατών του μετρό. Θα έσκαβαν ένα τούνελ με στόχο να ψυχρανθεί ο αντιδραστήρας που είχε εκραγεί και θα δούλευαν στο Τσέρνομπιλ ως τις 17 Μάη. Ναι, ήταν ένας από τους μεταλλωρύχους που, σύμφωνα με τη σειρά, υποτίθεται πως εξαναγκάστηκαν με το πιστόλι στο κρόταφο να πάνε στον πυρηνικό αντιδραστήρια, όπου, εντελώς γυμνοί, θα κατέβαιναν στο φλεγόμενο τέταρτο αντιδραστήρα. Περιττό να πούμε πως οι αναμνήσεις του είναι πολύ διαφορετικές από τις φαντασιώσεις των σεναριογράφων του ΗΒΟ.
Μετά από αυτό, έγινε μια βεβιασμένη εκκένωση του Κίεβου, που έμεινε στο μυαλό μου για πάντα, μαζί με το τραύμα της «ραδιοφοβίας». Θα περνούσαμε τα υπόλοιπα παιδικά μας χρόνια υπό αυτή την επιρροή. Ήταν ένα θέμα που θα υπήρχε παντού, από τηλεοπτικές εκπομπές μέχρι τα λαϊκά ανέκδοτα Το «ολοκληρωτικό κράτος» δε μας άφησε στη μοίρα μας, η οικογένειά μας έλαβε δωρεάν κουπόνια για τα λουτρά του Κόμπλεβο (ένα παραθαλάσσιο θέρετρο στη Μαύρη Θάλασσα). Παρόλ’ αυτά, έμενε λίγος καιρός μέχρι την παραμονή μας εκεί, και οι κάτοικοι του Κιέβου ήταν σε κατάσταση πανικού, προσπαθώντας να βγάλουν αμέσως τα παιδιά τους από την πόλη. Η γιαγιά μου πήγε στο σιδηροδρομικό σταθμό σε μια απόπειρα να αγοράσει εισιτήρια. Εκεί συνάντησε μια γυναίκα από την περιοχή Νικολάγιεφ, που μας πρόσφερε το σπίτι της δωρεάν, για όλους μας, ανάμεσά τους η νεογέννητη αδερφή μου. Θλίβομαι βαθιά που τέτοιες ενέργειες αλληλεγγύης, εντελώς αδύνατες στη σημερινή πραγματικότητα, δε βρήκαν θέση στη σειρά.
Στα τέλη της δεκαετίας του ’90, επισκεπτόμουν συχνά το πυρηνικό εργοστάσιο του Τσέρνομπιλ, για να γράψω μια σειρά άρθρων για το παράνομο εμπόριο σκραπ και ξύλου, τα προβλήματα του πυρηνικού αποθέτη και τους εποίκους που γυρνούσαν παράνομα στην περιοχή. Αυτά τα άρθρα δημοσιεύτηκαν σε ουκρανικά, ρωσικά και ευρωπαϊκά μίντια κι έγιναν ακόμα και αντίστροφες μεταφράσεις από το InoSMI (μια ιστοσελίδα που δημοσιεύει μεταφράσεις ξένων άρθρων). Πολύ πριν γίνει της μόδας το Τσέρνομπιλ, ως αποτέλεσμα ταινιών και ηλεκτρονικών παιχνιδιών, μιλούσαμε για τα πολυάριθμα κοινωνικά προβλήματα στη ζώνη αποκλεισμού. Και παρότι ποτέ δε με θεώρησα ειδικό για το Τσέρνομπιλ (ζήλευα πολύ όταν διάβαζα τα έγκυρα σχόλια ειδικών), με το πέρασμα των χρόνων μου δημιουργήθηκε μια πολύ αντικειμενική εικόνα για όσα συνέβησαν εκεί μετά το 1986.
Έχει ειπωθεί ότι η σειρά υποστηρίζει πως αναπαρέστησε την εποχή με όση ακρίβεια γινόταν, με στόχο να εισαγάγει το θεατή στην ατμόσφαιρα της όψιμης ΕΣΣΔ. Οι στυλίστες αγόρασαν τεράστιες ποσότητες παλιών ρούχων και αντικειμένων τυπικών της σοβιετικής καθημερινότητας, μελετώντας τη μόδα μέσα από παλιά άλμπουμ. Ακόμα κι έτσι, αυτή η ακρίβεια μικρών συγκεκριμένων λεπτομερειών, που τόσο εντυπωσιάζει πολλούς Ουκρανούς και Ρώσους, δεν κάνει το σόου ρεαλιστικό.
Κι όχι μόνο εξαιτίας αυτού (ή παρόλ’ αυτά), η καθημερινότητα του σοβιετικού λαού παρουσιάζεται από τους συντελεστές με ανοιχτά υποτιμητικούς τόνους, με τρόπο που όλοι οι κάτοικοι του Πριπιάτ παρουσιάζονται ως “ Го́пники” (ρωσική λέξη για αντικοινωνικούς φτωχούς, όπως περίπου η λέξη “chav” στη Μεγάλη Βρετανία), που πίνουν όποτε είναι δυνατόν, και το σπίτι στο οποίοι ζούσε ο διάσημος επιστήμονας, Βαλέρι Λεγκάσοφ, στη Μόσχα, ήταν πιο φτωχό και παραμελημένο από το μέσο οικογενειακό διαμέρισμα.
Πολύ σημαντικότερο είναι να προσέξουμε τις ιδεολογικές πλευρές (όψεις) της σειράς. Παρουσιάζουν την ύστερη ΕΣΣΔ ως ολοκληρωτική, παραμορφωμένη και αποκρουστική δικτατορία. Σε κάποιες πτυχές εμφανίζεται ως πιο σκληρή από τη σταλινική εποχή του 1930, όπου οι κακοί είναι σκληροί και οι γραφειοκράτες ανίκανοι, ενδιαφερόμενοι ελάχιστα για τη ζωή των πολιτών. Οργανώνουν μυστικές συναντήσεις σε ένα καταφύγιο, κάτω από ένα τεράστιο πορτραίτο του Λένιν, όταν ένας παλιός βετεράνος της OGPU-NKVD-KGB διατάσσει πως κανείς δεν επιτρέπεται να φύγει από το Πριπιάτ, ζωντανός ή νεκρός, κι όλοι χειροκροτούν ενθουσιωδώς την πρόταση αυτή. Μετά από αυτό, ένας από τους αξιωματούχους στέλνει ένα μηχανικό στο εργοστάσιο με ένοπλο φύλακα, αναγκάζοντάς τον να κοιτάξει μέσα στο στόμιο του κατεστραμμένου αντιδραστήρα. Αυτή είναι μόνο μία μόνο από τις εξωφρενικές σκηνές –το αλατοπίπερο της πλοκής των πέντε επεισοδίων της σειράς.
Ο Ουκρανός δημοσιογράφος Γιούρι Τκάτσεφ, σχολίασε ειρωνικά: «Υπάρχουν υπουργοί που γυρνάνε γύρω από το εργοστάσιο συνοδευόμενοι μόνο από ένοπλους φρουρούς, που παρουσιάζονται να πίνουν λίτρα και λίτρα βότκας, εν ώρα εργασίας (αφού όλοι ξέρουν ότι οι Ρώσοι το μόνο που κάνουν είναι να πίνουν βότκα) και φυσικά, υπάρχει η σκοτεινή και πανταχού παρούσα KGB, ενάντια στην οποία πρέπει να παλέψουν οι ήρωες, περισσότερο ακόμα και απ’ ό,τι κατά της ραδιενέργειας. Την ίδια ώρα, οι σεναριογράφοι είναι ακριβείς ακόμα και σε λεπτομέρειες που δεν έχουν καμιά σημασία. Προφανώς έκαναν σπουδαία δουλειά στη μελέτη του πώς εκτυλίχθηκαν τα γεγονότα. Κι αυτό μας καταπλήσσει περισσότερο: αυτή η άσχημη και διαστρεβλωμένη εικόνα εκείνων των ημερών μας παρουσιάζεται από ανθρώπους που ξέρουν ακριβώς τι πραγματικά έγινε. Αυτό δεν είναι “ποιητική αδεία”, όπου οι σεναριογράφοι γεμίζουν τα όποια κενά στις γνώσεις τους με τη φαντασία. Όχι!, οι συγγραφείς επίτηδες διαστρεβλώνουν την πραγματικότητα, δείχνοντας τους εργάτες και τους διευθυντές ως ανίκανους και ανέντιμους, τις αρχές ως σκληρόκαρδες κι ανεύθυνες κι ακόμα και τους ανθρώπους του Πριπιάτ, παρότι τους δείχνει ως καλοσυνάτους, τους εμφανίζει ως ακραία ηλίθιους, αδαείς και αφελείς».
Είναι αδύνατον να κρυφτούν οι πολυάριθμες κινηματογραφικές γκάφες – τα Bloomberg, Forbes, Novaya Gazeta (ένα ρωσικό περιοδικό κατά του Πούτιν διάσημο για την ερευνητική του δημοσιογραφία) και το Snob, που δεν μπορούν με τίποτε να κατηγορηθούν για συμπάθεια στο σοβιετικό παρελθόν, έγραψαν αναλυτικά γι’ αυτές στις κριτικές τους. Για το λόγο αυτό, οι υποστηρικτές της σειράς δικαιολογούν τη γενναία δόση «ραδιενεργής μαλακίας» στα πέντε επεισόδια, υποστηρίζοντας το δικαίωμα των σεναριογράφων σε ελεύθερη καλλιτεχνική ερμηνεία των γεγονότων.
Αλλά ένα ποιοτικό θρίλερ για το Τσέρνομπιλ δεν έχει ανάγκη από ισχυρή ιδεολογική συνιστώσα. Είναι απολύτως εφικτό να μας πει αυτή την ιστορία τίμια, χωρίς να ξεπλένει, αλλά και χωρίς να δαιμονοποιεί τη σοβιετική ζωή και κοινωνία, που είχε εγγενή ελαττώματα που εν πολλοίς προκαθόρισαν το τέλος της. Οι δράσεις των ηγετών του κόμματος σαφώς αξίζουν έντονης κριτικής, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την ίδια την καταστροφή του Τσέρνομπιλ. Αλλά οι συγγραφείς υπερβάλλουν για τα προβλήματα της εποχής και όποτε μπορούν σπρώχνουν το θεατή στον να βγάλει καθαρά πολιτικά συμπεράσματα: ότι το σοβιετικό σύστημα δούλευε με απειλές, ψέματα και φόβο, κι ως πλήρως αναποτελεσματικό αποτελεί τη βασική αιτία του δυστυχήματος, όπως περιγράφεται στη σειρά.
Αυτή η θεωρία είναι το βασικό μότο σε όλα τα επεισόδια. «Το Τσέρνομπιλ είναι ένα μοχθηρά όμορφο πορτραίτο ενός άρρωστου πολιτικού συστήματος που δεν πέθανε τόσο βίαια όσο θα έπρεπε», ισχυρίζεται ο Τομ Νίκολς στο The Atlantic, στεναχωρημένος προφανώς που μια χώρα η οποία υπέφερε από πυρηνικό δυστύχημα δεν υπέστη και την εκκαθάριση ενός πυρηνικού βομβαρδισμού.
Ακόμα σημαντικότερο όμως είναι πως οι δημιουργοί αυτής της «σειράς μυθοπλασίας» επιμένουν πως βασίζεται σε όλη της την έκταση σε ντοκουμέντα, παρουσιάζοντας τη δουλειά τους ως διασκευασμένη εκδοχή των μεταθανάτιων σημειώσεων του Λεγκάσοφ, που παρουσιάζεται ως αντικαθεστωτικός μαχητής. Παρόλα αυτά, κάθε καλά πληροφορημένος θεατής θα έβλεπε αμέσως πως οι βιβλιογραφικές πηγές της σειράς είναι εντελώς διαφορετικές, προκατειλημμένες και ευκαιριακές, όπως “Οι φωνές του Τσέρνομπιλ” της Σβετλάνα Αλεξέγιεβιτς.
H Анна Королевская, υποδιευθύντρια του Εθνικού Μουσείου Τσέρνομπιλ, που στήριξε καλόπιστα την ομάδα του ΗΒΟ, λέει για τη σειρά: «Καταρχάς, παρά τους ισχυρισμούς περί μυθοπλασίας, οι χαρακτήρες έχουν ονόματα πραγματικών ανθρώπων, τους βάζουν λόγια στο στόμα, και τους αποδίδονται ενέργειες… εξαιτίας αυτού, πολλοί το βλέπουν ως ντοκιμαντέρ, κι αυτός είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος. Δούλεψα με την ομάδα της σειράς προσπαθώντας, πώς να το πω, να τους καθοδηγήσω στη σωστή κατεύθυνση. Αλλά ακόμα κι έτσι βλέπω πως δεν μπόρεσαν να ξεπεράσουν την προκατειλημμένη δυτική αντίληψη της Σοβιετικής ιστορίας»
Στη συνέντευξή της, επικρίνει ανηλεώς την τελική εκδοχή της σειράς και επίσης αξιολογεί αρκετά θετικά τις προσπάθειες άμβλυνσης της καταστροφής του Τσέρνομπιλ.
«Στην πραγματικότητα», λέει η Κορολέβσκαγια, «σαράντα υπουργεία και τμήματα συμμετείχαν στη διαχείριση της καταστροφής, κάθε ένα από τα οποία είχε τη δική του έδρα, τη δική του ομάδα δράσης, όλα διοικούμενα από κυβερνητική επιτροπή.
Αυτή περιλάμβανε επίσης μέλη της κυβέρνησης της Ουκρανικής ΣΔ. Υπάρχει όμως ένα παράδοξο: αυτό θα μπορούσε να γίνει μόνο από ένα ολοκληρωτικό καθεστώς. Αν υπήρχαν ιδιωτικές επιχειρήσεις σε αυτή τη χώρα, αγοραίες σχέσεις, όλα θα είχαν εκτυλιχθεί με διαφορετικό τρόπο, όπως βλέπουμε από το παράδειγμα του ατυχήματος στη Φουκουσίμα της Ιαπωνίας”. Φαίνεται πως πάει γυρεύοντας να την καταγγείλουν οι πάντα επαγρυπνούντες πατριώτες ακτιβιστές της Ουκρανίας.
ΣΣ |> Η Άννα Κορολέβσκαγια, μιλάει ανοιχτά και πολύ θυμωμένη: «Τι είναι αυτή η σειρά; Αυτή δεν είναι ταινία για μια καταστροφή είναι από μόνη της ένα μεγάλο ψέμα» … «Σχετικά με τους δύτες …Δεν σκοτώθηκαν!. Είναι μια πελώρια διαστρέβλωση, κάτι τελείως ψεύτικο … Αλλά κανείς δεν θέλει να μας ακούσει» Σχετικά με τους ανθρακωρύχους: «Φυσικά, δεν ήταν γυμνοί, όπως τους δείχνουν – είναι σαφές. Και εμείς έχουμε τα ντοκιμαντέρ, και αυτοί (οι δημιουργοί της σειράς) Το γνώριζαν τέλεια». Σχετικά με τη νυχτερινή κρεπάλη στην ΕΣΣΔ: «Δεν υπήρχε στη Σοβιετική Ένωση. Στις 10 το βράδυ όλοι γύριζαν στο σπίτι … Σχετικά με τους στόχους της σειράς: «Δεν υπάρχει τίποτα νέο … σας εφιστώ την προσοχή, … – πέτυχε αυτόν τον στόχο. Να μην πει τίποτε το καινούργιο» -και κλείνοντας , στην ερώτηση «αξίζει να εμφανιστεί αυτή η σειρά στο σχολικό πρόγραμμα σπουδών;» η Άννα απάντησε «Όχι, σίγουρα όχι -προς θεού» …
Ωστόσο, μιλά για τη σημαντική αποστολή της σειράς του Τσερνομπίλ: υπενθύμισε στον κόσμο την καταστροφή της ακτινοβολίας και τον αντίκτυπό της στην υγεία εκατομμυρίων ανθρώπων: Και βλέπουμε ποιες είναι οι μικρές και μεσαίες δόσεις στον πληθυσμό μας. Αλλά μόνο σε ιατρικούς κύκλους συζητούνται αυτά τα θέματα … Γιατί είναι αυτή η σειρά σημαντική; Το θετικό είναι ότι όλοι άρχισαν να μιλάνε ξανά για το Τσερνομπίλ …
Παρόλα αυτά, η βασική κριτική του Τσέρνομπιλ χάνει το στόχο της. «Τα λάθη της σειράς δε θα γίνουν σχεδόν καθόλου αντιληπτά, όχι μόνο από δυτικά κοινά, αλλά και τις νέες γενιές μετασοβιετικών πολιτών», λέει εύλογα το άρθρο του Bloomberg.
Το ίδιο ισχύει για μεγαλύτερους πολίτες, που θυμούνται καλά την πραγματικότητα της δεκαετίας του ’80 και εύκολα μπορούν να εντοπίσουν τις μικρές καρικατούρες και φάρσες της πλοκής. Παρόλα αυτά, με χαρά παινεύουν τη σειρά, όπως φαίνεται πως είναι η νέα επιταγή μεταξύ των Ρώσων, Ουκρανών και Λευκορώσων διανοούμενων, ως τόσο ευεπίφοροι σε αντισοβιετικές απόψεις. Εξάλλου, η πολιτική σκοπιμότητα θα περιλάβει την ιστορική αλήθεια που ισοπεδώνουν οι σεναριογράφοι.
Φυσικά, αυτό προκαλεί μια συμμετρική αντίδραση με μορφή θεωριών συνωμοσίας, που βλέπουν το «Τσέρνομπιλ» ως όπλο ενός νέου ψυχρού πολέμου, ως πράξη σαμποτάζ κατά της πυρηνικής βιομηχανίας της Ρωσίας (τα τελευταία 15 χρόνια, η κρατική εταιρεία Rosatom ελέγχει 67% της αγοράς των νέων πυρηνικών εργοστασίων). Προσωπικά, δε συμμερίζομαι αυτές τις απόψεις, παρότι πρόσφατα διάβασα την έρευνα του Μιχαήλ Τροφιμένκοφ, που έγραψε μια λεπτομερή πολιτική ιστορία του αμερικανικού σινεμά, που θεωρεί αποτελεσματικό εργαλείο κρατικής προπαγάνδας. Κι ο σπουδαίος Hunter S. Thompson, το 1986 δημοσίευσε άρθρο για τις υπονομευτικές δραστηριότητες των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών, που διέδιδαν φήμες για πυρκαγιές στο Κίεβο, με σωρούς πτωμάτων να στοιβάζονται.
Το ιδεολογικό μήνυμα της σειράς εμφανώς δε σταματά στην πραγματικότητα του ανταγωνισμού στη διεθνή πολιτική, αλλά μπορεί να επηρεάσει και τη διαμόρφωση κοινωνικής συνείδησης στις προηγμένες χώρες. Πρώτα και κύρια, οι δημιουργοί της σειράς απευθύνονται στη δυτική νεολαία, που βλέπει τις σειρές του ΗΒΟ με πάθος και θα εμπιστευόταν τυφλά τους παραγωγούς της θρυλικής σειράς The Wire. Αυτή η γενιά του 2000 δε βλέπει προοπτική στις βαλτωμένες δομές του καπιταλισμού και ενεργά στηρίζει σοσιαλιστικές ιδέες, ψηφίζοντας τον ηλικιωμένο γερουσιαστή Μπέρνι Σάντερς και τους νέους πολιτικούς της αριστερής πτέρυγας των δημοκρατικών. Πολλοί από αυτούς δεν ικανοποιούνται ούτε από αυτό και συνεχίζουν να ριζοσπαστικοποιούνται.
Η σειρά ρίχνει νερό στο μύλο της παγίωσης των πιο επικίνδυνων αντανακλαστικών του σημερινού πολιτικού συστήματος, υποσκάπτοντας έντεχνα τον ενθουσιασμό των εν δυνάμει «ανταρτών», που, χωρίς πολλά-πολλά, με τρόπο απλοϊκό, πρέπει να νιώσουν απειλούμενοι από το φάσμα μιας κομμουνιστικής δικτατορίας. Νέοι μορφωμένοι πολίτες στις ΗΠΑ, την Ευρώπη, τη Ρωσία και την Ουκρανία πρέπει να πειστούν ότι κάθε εναλλακτική στο σημερινό σύστημα οδηγήσει σε Τσέρνομπιλ, γκούλαγκ ή Κολιμά (ΣΣ|> Колыма: μια αρκτική περιοχής της Ρωσίας, οπέρα από το ομώνυμο ποτάμι, που χρησιμοποιείται ως αναφορά στα γκούλαγκ). Εν τέλει, δεν έχουν ανοσία στη ραφιναρισμένη προπαγάνδα, ένα από τα πολλά που υφίσταται σήμερα η γενιά μας σε αντίθεση με τις προσωπικές μας αφηγήσεις και βιώματα για την καταστροφή του Τσέρνομπιλ.
Δεν υπάρχει τελικά μυστική συνωμοσία παγκόσμιων ελίτ πίσω από αυτό το σχέδιο. Το κίνητρο είναι άλλο. Ένας ολόκληρος γαλαξίας αντικομμουνιστικών ταινιών που εμφανίζονται στις οθόνες μας, ακόμα και 30 χρόνια μετά την πτώση του κομμουνισμού, από το «Дау», «Праздник», ή πολλές ακόμα παραγωγές, όπως το ουκρανικό agitrop, поделки украинского агитпропа εκφράζουν τη συνειδητή άποψη της κυρίαρχης τάξης που θέλει να κρατήσει το μέλλον για τον εαυτό της, υποτάσσοντας την ιστορία μας.
Η κριτική του ναζισμού δεν είναι «της μόδας», αντίθετα, όλες οι ζωντανές δυνάμεις επιστρατεύονται στον αγώνα «κατά της κόκκινης απειλής». Την ίδια στιγμή, η ανθρωπιστική κληρονομιά της σοβιετικής εποχής απαξιώνεται και θάβεται, ακόμα και η εκστρατεία διάσωσης της κουβανικής κυβέρνησης, παιδιών που επηρεάστηκαν από το Τσέρνομπιλ, που κουβάλησαν στην πλάτη τους για σχεδόν μισό αιώνα, θα μπορούσε να γίνει μια σαγηνευτική και εξαίρετη ταινία.
Στο μεταξύ εμείς δεν έχουμε τίποτε ν’ ανταπαντήσουμε, εκτός από τις δικές μας μνήμες, που δεν αντιστοιχούν σε καμιά περίπτωση στην εκδοχή του ΗΒΟ -βρίσκονται στον αντίποδα.
(Андрей Манчук)
(ΣΣ |> οι υπογραμμίσεις δικές μας, η μετάφραση έγινε συνδυασμένα από το πρωτότυπο, το αγγλικό και το ισπανικό δημοσίευμα)
Ο Андрей Манчук είναι ουκρανός δημοσιογράφος, ανταποκριτής της Ukraina.ru κοινωνιολόγος, ακτιβιστής ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Έχει εργαστεί σε μεγάλες ουκρανικές εφημερίδες, με ρεπορτάζ από την Τσετσενία, το Ιράκ, το Τουρκικό Κουρδιστάν, τη Νότια Οσετία, το Κοσσυφοπέδιο, τη Συρία, τη Βενεζουέλα, τη ΛΔΚ και άλλες χώρες. Έχει ασχοληθεί με την ιστορία της ουκρανική ποίησης (1920-1930), γράφει για τα θέματα κοινωνικά, οικολογίας, ιστορίας και πολιτισμού.
